Faqja e bardhë e historisë - nga Anton Gojçaj



FAQJA E BARDHË E HISTORISË
(Kolec Traboini, Miti i Hotit, Tiranë 2017)

Nga ANTON GOJÇAJ

Kolec Traboini shpërtheu si krijues pas rënies së sistemit monist. Është autor i rreth 30 veprave letrare. Spikat në lirikë dhe publicistikë. Një apostull i fjalës së lirë dhe i kulturës demokratike. Vepra e tij më e freskët, “Miti i Hotit”, tipologjikisht paraqet një përzierje diskursesh (diskursit historik, publicistik, letrar).  Të gjithë artikujt, ose kapitujt, mund të cilësohen si ese, përveç njërit që është reportazh. Fija që i lidh kapitujt është tematika e Hotit dhe hotjanëve.
Mite në shkencë quhen rrëfimet e lashta për hyjnitë dhe shejtnitë para së gjithash greke, por jo vetëm greke. Ky libër nuk bën fjalë për hyjni greke as iliro-pellazgjike, por flet për disa figura luftëtarësh të shquar malësorë, gjegjësisht hotjanë. Fjala “mit” këtu përdoret në kuptimin e lavdisë, në vend të saj mund të qëndronte “legjenda”, ose personalitete të lavdishme nga Hoti…
Në epokën tonë (aktualisht) pëlqehet më shumë demitizimi, deheroizimi... Zëra të ndryshëm, në media, nga foltoret, në libra, theksojnë nevojën për “çmitizimin” dhe deheroizimin e personalitete të caktuara, deri edhe të kryetrimit (ndër)kombëtar, Gjergj Kastriotit Skënderbeu. Dhe nuk ndalen vetëm me të.
Traboini u bie ndesh rrymave të çastit, të cilët kapërcejnë nga njëri ekstrem në tjetrin, deri dje ishin adhurues të mëdhenj të të njëjtëve heronj, deheroizimin e të cilëve e kërkojnë tani me ngulm. Këto rryma përfaqësohen nga intelektualë dhe kuazi intelektualë që zhurmojnë në kor, si t’i dirigjonte dikush, të njëjtat refrene të mësuara përmendësh, të kopjuara nga qarqe perëndimore, por që (atje) janë thënë e thuhen në kontekste për shumë arsye të papërputhshme me realitetin tonë. Puna ka ardhur deri aty, sa individë të caktuar siç është Koleci, duke rrezikuar që dikush t’i marrë për donkishotë të cilët kanë humbur sensin e arsyes, ndjejnë detyrimin t’i kundërvihen kësaj tendence duke shkruar një apologji të llojit të vet. Një apologji e tillë është “Miti i Hotit” i Kolec Traboinit dhe në perspektivën e “frymës apologjike” e kam përjetuar edhe gjuhën dinamike, nganjëherë glorifikuese, që zbardh dhe analizon bëmat e hotjanëve të njohur gjatë shekujve. Qëllimi apologjik i veprës e përligj ligjërimin panegjirik.
Mitin e Hotit hotjanët e krijuan me gjak. Ai nuk i përket vetëm një prijësi apo vetëm dy-treve prej tyre, megjithëse është një praktikë e përbotshme që lavdia t’u vishet prijësve. Vërtetë, vlerat e një fisi, bashkësie, vendi, maten me arritjet e bijve dhe bijave më të mirë, ashtu siç maten bjeshkët për nga majat më të larta. Mirëpo, pjesë në atë lavdi duhet të ketë edhe shumë luftëtarë të tjerë, tashmë të harruar, heroizmi dhe vetëflijimi i të cilëve u pushtua nga heshtja dhe u mbulua nga sintezat përgjithësuese dhe relativizuese të historive zyrtare, të cilat gjithmonë diktohen nga interesat e kohës të rrymës që mban pushtetin.
Ky libër nuk synon edukimin e kreshnikëve të rinj sipas kallëpit të moçëm. Epoka e luftëtarëve ka ikur. Kreshnikët e sotëm armë e kanë librin.
Ajo që dhemb është shpërfillja, keqinterpretimi dhe nganjëherë shpërfytyrimi i heronjve të Hotit në debate dhe tryeza shkencore dhe kuazi-shkencore. Me këtë libër autori sikur porosit: jepuni kreshnikëve çka u takon kreshnikëve! Një vend të dinjitetshëm, si faqja e bardhë e historisë kombëtare.       
Vlera e këtyre eseve nuk qëndron te datat e sakta dhe te citimi i dokumenteve zyrtare apo i literaturës historike. Këto të fundit janë krehur dhe përshtatur (lexo: manipuluar) shpesh, sipas  nevojave të qarqeve me pushtet. Megjithatë, shembujt, të dhënat dhe sqarimet që jep autori janë interesante dhe të qëndrueshme. Ai shpesh nxjerr sinteza të ndjeshme dhe të paanshme, si p.sh.: “Shteti komunist e ka vlerësuar Dedë Gjo Lulin, por në një anë e vlerësonte në anën tjetër gjithë familjen e fisin e tij e persekutoi në mënyrën më të egër e më çnjerëzore.” (f. 51)
Figurat me të cilat Koleci e hartoi “Mitin e Hotit” janë personalitete historike, prej mishi e gjaku, me biografi reale dhe të mirënjohur për pjesëtarët e fisit të tyre por edhe të kombit në kohën kur ata vepruan. Emrat e tyre vështirë i gjen në tekstet historike apo në enciklopeditë kombëtare të autorëve të cilët më shumë sesa shkencëtarë të mirëfilltë janë burokratë servilë, të cilët duke u ikur “fytyrave” dhe ngjarjeve të vërteta i  bëjnë lëmsh të gjitha. Jo gjithmonë nga padituria, por edhe nga smira. Do të ishte shumë më keq, e ka indicione se kjo po ndodh, që kështu veprojnë me një mision të caktuar akoma të mbajtur pas kulisave, për t’u përgatitur terrenin ideologjive të caktuara të cilat presin pjekjen e kushteve për të dalur në mënyrë të hapur. Heronjtë e tij kanë karaktere dhe ideologji të ndryshme, Dedë Gjon Luli është tribun popullor, Nikoll Gojçi partizan e komunist, kurse Gjelosh Luli antikomunist. Por të gjithë e ndoqën me pasion dhe me konsekuencë idealin e vet, me çmimin e jetës.
Stili i autorit nuk është i një opinionisti anemik, të dashuruar në vetveten. Karakteri i tij nuk i duron dhelpëritë intelektualiste, të cilat shpesh të vetmin qëllim e kanë bishtërimin e së vërtetës. Retorika e Kolec Traboinit është e rreptë dhe provokuese. Ai jo vetëm mbron, por edhe godet. Jo vetëm konteston, por edhe hulumton. Edhe kur priret kah subjektivizmi, jep argumente e veta me një logjikë sa racionale aq edhe burrërore. Është një polemist i lindur, që t’i kujton polemistët tanë klasikë, F. Bardhin, Gj. Fishtën, F. Konicën etj.   
Ky libër vlen të lexohet. Atë duhet kuptuar dhe konsideruar si një gurë me peshë në digën parandaluese kundër ideologjive të reja që duan të shpërfillin historinë reale për të vendosur një paradigmë të re historike, që mbështetet mbi fabrikimin dhe falsifikimin e historisë. Ky libër është homazh për Hotin dhe hotjanët kudo që janë, e në veçanti për ata që sakrifikuan veten, e ndonjëri edhe gjithë familjen, për atdhe e liri.    

Botuar në gazetën "Koha Javore"
nr.787, 26 tetor 2017, f.20-21, Podgoricë.     

Mbi librin “Ceremoniali i dasmës në Hot”/ nga Anton Gojçaj

SKEPTËR  I GJERË TË DHENASH ME VLERË(Luigj Dedvukaj, Ceremoniali i dasmës në Hot, Tuz, 2016)

Studiuesi ka bërë personalisht kërkime në terren, duke i vëzhguar dhe shënuar me kujdes faktet. Të dhënat mbi dasmën “siç ishte dikur” i siguroi duke intervistuar “bartësit”, të cilët i rrëfyen mbi detajet e ceremonialit të dikurshëm të dasmës - ashtu siç e mbajnë mend vetë - ose - siç kanë dëgjuar prej të tjerëve. Studiuesi ka konsultuar edhe literaturën përkatëse dhe ka bërë hulumtime arkivore.

Nga ANTON GOJÇAJ

Prurja e re studimore që fokusohet te fisi i Hotit titullohet “Ceremoniali i dasmës në Hot” dhe është libri i parë i Luigj Dedvukaj-t (lindi në vitin 1977). Autori ka mbaruar studimet në Fakultetin e Arteve në Universitetin e  Prishtinës (në degën e Pedagogjisë së përgjithshme muzikore, drejtimi i muzikës), kurse studimet pasdiplomike në Qendrën e Studimeve të Albanologjisë Kulturore dhe Studimit të Artit (fusha e Etnologjisë-Folklorit) në Tiranë. Libri është rezultat i hulumtimeve që autori i bëri gjatë punimit të mikrotezës, në kërkim të gradës master i shkencave.
Struktura e jashtme e këtij punimi i përmbush kriteret themelore të punimit shkencor.
Pas falënderimeve të autorit për ata që në cilëndo mënyrë e kanë mbështetur gjatë realizimit të projektit, jepet regjistri i shkurtesave, pastaj harta e trevës së Hotit.
Në “Hyrje” autori përpiqet t’i shpjegojë arsyet përse ka përzgjedhur pikërisht këtë temë, pastaj piketat kryesore të punimit dhe metodologjinë e përdorur. Në vazhdim, në pika të shkurtra, jepet përmbajtja e gjashtë krerëve të studimit, si dhe kapitujve: Përfundimi, Shpjegimet e fjalëve dialektore, referimet bibliografike, Shtojca dhe Indeksi i emrave të njerëzve, toponimeve dhe fjalëve që lidhen drejtpërdrejt me dasmën/martesën. Te Shtojca autori e ka parë me vend që tekstin e studimit ta pasurojë me disa dhjetëra fotografi me vlera etnografike, të cilat, pakashumë, kanë lidhje me ceremonialin e dasmës. 
Studiuesi ka zbatuar metodat e etnografisë dhe etnologjisë, në radhë të parë atë të hulumtimit empirik, të vrojtimit (ndonjëherë edhe si pjesëmarrës i ceremonialit), pastaj metodën krahasuese dhe të analizës.
Trevat historike të fisit (ose malit) të Hotit njëqind vitet e fundit janë ndarë në dy gjysma, njëra në Shqipëri dhe tjetra në Malin e Zi. Eksperienca personale e studiuesit (qoftë si pjesëmarrës, qoftë si vëzhgues) e limituar deri diku për shkak të moshës relativisht të re, pati për pasojë që metoda e përshkrimit (ndër më kryesoret në hulumtimet e këtij tipi) nuk ishte e mjaftueshme, sepse titulli i punimit është i lokalizuar në kuptimin hapsinor (etno-gjeografik), por jo edhe në aspektin kohor. Studiuesi ka bërë personalisht kërkime në terren, duke i vëzhguar dhe shënuar me kujdes faktet. Për të mbledhur të dhënat mbi dasmën “siç ishte dikur” si instrument kërkimor përdori intervistën. Kështu, intervistoi njohës (“bartës”) të moshuar, të cilët i rrëfyen mbi detajet e ceremonialit (ritualit) të dasmës së dikurshme - ashtu siç e mbajnë mend vetë - ose - siç kanë dëgjuar prej të tjerëve.
Duke qenë se tema nënkupton shtrirjen në një hark të gjatë kohor, por edhe për arsyen se trajtimi i saj kërkon njohuri (profesionale) të sferës teorike, studiuesi ka konsultuar literaturën përkatëse dhe ka bërë hulumtime arkivore.
Faktografia është pjesërisht e ndërmjetësuar, (e “dorës së dytë”), pasi që janë shfrytëzuar punimet e mbledhësve të tjerë, që kanë lënë gjurmë të shkruara për dasmën dhe gjithçka që lidhet me të, në këtë trevë. Kjo pjesë e materialit etnografik jepet në trajtën e “referencës“ - dhe jo nga vrojtimi (okular) personal i hulumtuesit, që për fushën e etnografisë dhe etnologjisë ka rëndësi parësore - gjë që ndikon paksa në zvogëlimin e “peshës” shkencore të studimit, por nuk e zhvlerëson atë.
Dasma, si kurorëzim i ritualeve të martesës, ofron një spektër të gjerë të dhënash me vlerë për etnologjinë, kulturën popullore dhe identitetin (etnik, fetar etj.). Në ritualin e dasmës reflektohen shkëmbimet ndërmjet komuniteteve (me fiset dhe etnitë në fqinjësi), por edhe ndikimet e tjera që u shfaqën gjatë zig-zageve të historisë (si pasojë e ndërrimeve të sistemeve shoqërore, për shkak të imponimit të ideologjive të reja/të huaja, si manifestim i ndërrimit të besimit etj).      
Në kuptimin e strukturës së brendshme, lënda është e larmishme dhe ka një shtrirje prej gati 500 faqesh. Drejtpëdrejt për dasmën flitet në kapitullin e katërt, që kap rreth 60 faqe, (këtyre mund t’u shtohen edhe rreth 40 faqe të kreut të gjashtë ku, ndër të tjera, jepen edhe tekstet e këngëve të dasmës hotjane), kurse në kapitujt e tjerë flitet për ritet që i paraprijnë dasmës (shkuesia, emërimi, fejesa), apo që vijnë pas saj (“Pas dasma”: kafja e nuses, kumbarët e kurorës, kurorëzimi, nusja në tri dhe në pesë javë, sofra e ndrikullave, në gjini për t’Lidhuna, logu i nuseve etj.). Vërehen dy korniza semantike të fjalës “dasma” këtu: e para është e gjerë (gati si sinonim i procedurës së martesës) dhe nënkupton “protokollin” për gjithçka që përcjell lidhjen e dy personave që nga emërimi e deri te ardhja e nuses në gjini pas tri, gjegjësisht pesë javë martese - e që mund të zgjasë me muaj e me vite, dhe korniza e dytë, më e ngushtë, që nënkupton vetëm ceremonialin ose ngjarjen e gëzueshme solemne (sot gjithnjë e më shpesh kryhet për një ditë) që nga nisja/ardhja e dasmorëve për të marrë nusen te shtëpia e saj, e deri te dasma në shtëpinë e dhëndrrit. Ky paralelizëm semantik vërehet në shumicën e studimeve të kësaj fushe, të cilat hartohen si punime për marrjen e gradave shkencore në institucionet shqiptare.
Studimi paraqet në radhë të parë një kontribut me vlerë që mund të shërbejë për trajtime edhe më të thelluara shkencore, domethënë se brenda kopertinave është sistematizuar një grumbull i madh informacionesh me vlera shumëdisiplinare. Punimi nuk niset nga një hipotezë teorike e parapërcaktuar, por përpiqet të përshkruajë deri në detaje ceremonialin e dasmës në Hot. Ajo që mbetet e pa-arsyetuar deri në fund është e “veçanta” - në kuptimin shkencor, ose: me çka dallon ceremoniali i dasmës në Hot nga dasmat në fiset e tjera të Malësisë së Madhe, cilat janë ato detaje karakteristike të dasmës hotjane (nëse ka!?) që nuk janë të pranishme edhe në trevat e tjera të Malësisë - domethënë arsyetimi shkencor i fokusimit të ngushtë hapsinor që përcaktohet nga titulli. Këtë autori e zë në gojë te “Arsyet dhe motivimi për nismë të punimit”, por argumentimi i dhënë aty nuk është bindës. Pra, nuk kontestohet titulli si i tillë, por arsyetimi që jepet, për mendimin tim, është i zbehtë.
Gjithsesi, autori ka bërë një punë të zellshme dhe teksti e pasuron bibliotekën e botimeve me tematikë nga folklori dhe etnologjia e Malësisë së Madhe dhe më gjerë. Libri ka edhe vlera gjuhësore, sidomos në kapitullin “Shpjegime fjalësh dialektore”, megjithëse (këtë e them për t’i dhënë peshë pjesës afirmative të vlerësimit) aty vërehet përzierja e dialektizmave të mirëfilltë, që paraqesin kontribut për leksikografinë dhe dialektologjinë, me fjalët e huaja, kryesisht të proveniencës sllave (p.sh.: çajna, kllupa, trapis, popek e disa fjalë të tjera), që janë në përdorim në trevat e Malësisë së Madhe në Malin e Zi,  por që janë barbarizma dhe jo dialektizma. E njëjta gjë mund të thuhet lidhur me ndonjë shembull apo thënie “kuazi-të urtë” dhe banale (psh. fusnota 220, faqe 216) që është mish i huaj në një diskurs akademik të këtij niveli dhe nuk lë shije të mirë te lexuesi. Pjesa e foto-materialit me fotografi nga albumi personal dhe familjar i autorit, vërtet e pasuron spektrin vizuel (koloritin), por e “mikson”, në masë të tepruar, materialin objektiv shkencor me vlerë publike, me ilustrime nga jeta private, madje edhe kur nuk del jashtë kornizave tematike. Termat “synim” dhe “metodë”, ashtu siç autori i përdor në fjalinë “Ndër synimet kryesore të këtij punimi është metoda përshkruese e ceremonialit të dasmës në Hot”  krijojnë një konfuzion kuptimor, sepse, në punimet e këtij tipi metoda nuk mund të jetë synim. Metodat janë vetëm mënyra, rrugë që shërbejnë për arritjen e synimit. E synimi kryesor i këtij projekti është përshkrimi i ceremonialit të dasmës, gjë që në tekstin që u ofrohet lexuesve finalizohet me sukses.