Edikti i Milanos - nga Anton Gojçaj



NË 1700-VJETORIN E EDIKTIT TË MILANOS

Kur të krishterët fituan lirinë

Konstandini i Madh, perandori romak me origjinë ilire (lindi në Naisus të Dardanisë antike), i njohur edhe si themeluesi i Konstandinopojës - Stambollit të sotëm, lejoi në vitin 313 që besimtarët e krishterë të gëzojnë të drejtën ta ushtrojnë lirisht besimin e vet, njësoj si edhe besimtarët e feve të tjera të kohës në Perandorinë Romake.

Nga Anton Gojçaj

Sivjet në botë kremtohet një jubile i rrallë, 1700-vjetori i Ediktit të Milanos. Bazuar te faktet historike, shqiptarët e sotëm, të cilët e ndiejnë veten si pasardhës të ilirëve të lashtë, kanë arsye që kësaj date t'i kushtojnë vëmendje për disa arsye, jo vetëm fetare, por ata këtë jubile po e kalojnë disi në heshtje, të mos them me indiferencë.
Çfarë ka ndodhur në vitin 313, që e shënon gjithë bota dhe që edhe ne kemi arsye (dhe detyrim civilizues) ta kujtojmë me më shumë respekt, sot?
Konstandini i Madh, perandori romak me origjinë ilire (lindi në Naisus të Dardanisë antike), i njohur edhe si themeluesi i Konstandinopojës - Stambollit të sotëm, lejoi që besimtarët e krishterë ta gëzojnë të drejtën të ushtrojnë lirisht besimin e vet, njësoj si besimtarët e feve të tjera të kohës në Perandorinë Romake. Të krishterët mundën të dalin nga katakombet dhe fituan gjithashtu të drejtën për të ndërtuar tempujt, kishat e veta. Në Ediktin e Milanos, përveç tjerash shkruan:

" Kur ne, Konstandini dhe Licini perandor, jemi takuar në Milano dhe kemi diskutuar rreth të mirës dhe sigurisë publike dhe na është dukur se, ndër gjërat që do të mund t'i sillte përparësi njerëzimit, nderimi që i dhurohet Hyjnisë meritonte vëmendjen tonë kryesore, dhe se do të ishte e drejtë që t'u jepet të Krishterëve dhe të gjithë të tjerëve liria që ta ndjekin fenë e cila u duket më e preferueshme, kështu që, Hyji që gjendet në selinë qiellore, mund të jetë ndaj nesh dhe ndaj të nënshtruarëve tanë, i mirë dhe i volitshëm.  (....)  4. Prandaj, ju bëjmë me dije që, pa marrë parasysh urdhëresat e mëparshme lidhur me të Krishterët, të gjithë atyre që vendsin ta ndjekin këtë fe, duhet t'u mundësohet kjo në liri të plotë dhe nuk duhet të jenë të trazuar në asnjë mënyrë. "   (përkthimi i don Lush Gjergjit). 

Edikti i Milanos fakton se feja e krishterë deri në vitin 313 ishte e ndaluar brenda kufijve të Perandorisë Romake dhe se legalizimi i saj nuk nënkuptonte ndalimin e feve të tjera. Vërteton po ashtu se krishterimi nuk u bë menjëherë feja (e vetme) zyrtare e Perandorisë. Edikti vetëm u dha krishterëve të drejtën që edhe ata të gëzojnë të drejtat e barabarta me besimtarët e feve të tjera të kohës. Pra, Edikti vetëm e legalizoi krishterimin. Mirëpo, pas kësaj date bota nuk qe më e njëjta. Ndikimi i krishterimit kapi dimensione europiane por edhe botërore (në shoqëri, filozofi, shkencë dhe sidomos në arte). Feja e krishterë paraqet njërën nga shtyllat identitare të civilizimit euro-perëndimor për gati dy mijë vite, pa i mohuar edhe kontributet e proveniencave të tjera. Gjatë dy mileniumeve janë bërë edhe veprime të këqija në emrin e krishterimit, për çka papa Gjon Pali II, si prijës i Kishës Katolike, kërkoi falje publikisht.
Fakti se perandori Konstandin (274-337) ishte nga Dardania, domethënë ilir, lë shteg për ta kuptuar këtë hap të tij jo vetëm si gjest diplomatik të një prijësi pragmatik, i cili merr vendime të dobishme për Perandorinë përballë sfidave të kohës, por edhe në një drejtim tjetër. Konstandini vinte nga një trevë (Dardania) ku krishterimi veç kishte lëshuar rrënjë dhe të cilin ky, ndoshta, e njihte mirë. Shën Pali që në shekullin e parë, në rrugën e vet drejt Romës, predikoi "lajmin e gëzueshëm" edhe në trevat e banuara me ilirë. Në Letrat e apostujve, më saktësisht në letrën e Palit drejtuar romakëve shkruan: " Kështu, qysh prej Jeruzalemit e për qark në Iliri e kam përhapur Ungjillin e Krishtit" (Bibla, Ferizaj 1994, f. 1606 - përthyes dom Simon Filipaj), kurse në letrën dërguar Titit, kemi një dëshmi tjetër: "Kur ta dërgoj te ti Arteminin, hiq e eja te unë në Nikopol, sepse atje vendosa ta kaloj dimrin." (Bibla, Ferizaj 1994, f. 1685). Nikopoli ishte emri i një qyteti antik në Epir, në hapësirën afër Prevezës së sotme.
Shembujt e lartshënuar rrëzojnë një tezë të lakuar jo rrallë në debatet tona, që duke u përsëritur shpesh pretendon të shndërrohet në një opinion të përgjithshëm, që thot se krishterimin në këto treva e prunë dhe e imponuan pushtuesit romakë. E vërteta është se deri në vitin 313 të krishterët ishin të përndjekur dhe të persekutuar, ndëshkoheshin pa mëshirë, u hidheshin bishave të uritura në arenë, mu nga romakët... Kryeapostulli, shën Pjetri por edhe shën Pali, përfunduan si martirë, u vranë në Romë. Logjika e bazuar në faktografi thot se mesazhet ungjillore që shpërndau shën Pali, më pastaj edhe nxënësit e tij, më parë i përqafoi populli i nënshtruar, pra ilirët që ishin skllevër dhe të pushtuar, sesa romakët, që ishin sundues. Shpresa për jetën e amshuar dhe shpërblimi në formën e Parajsës, pas vdekjes, që premtonte Ungjilli, si kompensim për vuajtjet dhe mundimet e pamerituara në këtë jetë, mund të ketë qenë më tepër se një ngushëllim për të shtypurit dhe të privuarit nga liria. Krishterimi në trevat ilire u përhap jo me zjarrin dhe shpatën romake, sepse romakët nuk e predikonin por e luftonin krishterimin. Pas vitit 313 krishterimi vazhdoi të përhapej në Perandorinë Romake, pjesë e së cilës ishte edhe Ilirikumi ose tokat e banuara me ilirë, por tani në liri dhe pa kërcënimin e kurrfarë rreziku.
Krishterimi është i pranishëm në trevat e Ballkanit (dhe Shqipërisë) qysh në shekullin e parë, pra dy mijë vite, pa ndërprerje deri në ditën e sotme. Popullsia e këtij rajoni ka filluar ta pranojë këtë fe ndër të parat në gjithë Perandorinë. Nuk e bënë romakët konvertimin e ilirëve nga paganë në të krishterë, por e kundërta, një perandor romak me origjinë ilire e legalizoi krishterimin në gjithë Peraadorinë, thënë figurativisht – një ilir ia hapi derën "krishterizimit" të Perandorisë Romake.
Këto data është mirë që të shënohen, jo me qëllimin për të provokuar ndenjat e besimtarëve të feve të tjera, apo të ateistëve, por thjesht për të mos lejuar që gjysmë të vërtetat dhe falsifikimet ta deformojnë ecurinë e gjërave, sepse deformimi i së kaluarës çon në deformimin e ardhmërisë. Shqiptarët e të gjitha trevave (vetëm në Shqipëri është bërë një simpozium, por edhe ai pa shumë publicitet) sikur nuk po e çmojnë shumë të rëndësishme ta kujtojnë me respektin që u takon vendimin historik të perandorit romak me origjinë ilire. Serbia ndërkaq, megjithëse në kohën kur lindi dhe jetoi Konstandini, sipas të dhënave historike, sllavët ende nuk kishin ardhur në trevat e shtetit të sotëm të Serbisë, këtë jubile po e shënojnë duke organizuar një sërë aktivitetesh lidhur me Konstandinin dhe Ediktin e Milanos, si ekspozita të ndryshme tematike, shfaqje teatri, konkurs për filma të vizatuar në këtë temë, filma dokumentarë e madje - mediat serbe shkruajnë për një film artistik me buxhetin prej mëse 100 milion dollarësh që do t'i besohet një regjisori të njohur nga Holivudi (lakohet emri i Xhejms Kamerunit), duke shpallur botërisht se personalitetin dhe veprimtarinë e Konstandinit të Madh e vlerësojnë dhe e konsiderojnë pjesë të trashëgimisë së vet kulturore, qoftë edhe për faktin se ai ka lindur në Naisus (Nishi i sotëm në Serbi).
Kush provon ta mjegullojë apo ta falsifikojë burimin e të vërtetës mund ta ketë për synim ta ndërrojë edhe objektiv(itet)in e saj. Në anën tjetër, ata që vetë rrinë duarkryq dhe indiferentë në raport me një ngjarje me rëndësi epokale, siç është Edikti i Milanos, nuk e di sa kanë të drejtë morale të kritikojnë të tjerët qoftë për shtrembërime faktesh, qoftë për përvetësime me prapavijë politike.
Është mirë që ata të cilët kanë dije dhe ndershmëri morale t’i orientojnë njerëzit herë pas here kah burimi, që aty t'i lajnë sytë nga ndotjet e kohëve dhe të kujdesen së bashku për higjienën historike dhe të trashëgimisë, vazhdimësi dhe pjesë e së cilës edhe shqiptarët pretendojmë të jenë.

Një vështrim për një libër me vjersha për fëmijë - nga Anton Gojçaj



VËSHTRIM PËR NJË LIBËR ME
 VJERSHA PËR FËMIJË 

Me zë t' vuthjanit 

(Idriz Ulaj, Zilet e stinëve, poezi për fëmijë, botoi: URA, Prishtinë 2007) 


Ky libër ngërthen të bukurën me të dobishmen, të shprehurit bukur me porosinë e shëndoshë edukative, një kombinim i vështirë, por këtu i realizuar mirë. Vjershat për fëmijë të Idriz Ulajt janë diku ndërmjet poezisë tradicionale dhe asaj moderne. Mbizotëron ambenti idilik rural, me fare pak motive urbane.

nga Anton Gojçaj 


Idriz (Xhemë) Ulaj ka lindur në Vuthaj (në vitin 1942), ku ka kaluar fëmijërinë dhe kryer shkollën fillore. Dëshira për të vazhduar mësimet e çoi në Kosovë, ku pas përfundimit të studimeve mbeti për të jetuar dhe punuar.Gjysmë shekulli jetë larg vendlindjes nuk ia zbehu emocionin për vendlindjen,  prandaj në vjershat e librit "Zilet e stinëve" lexuesi nuk e ka vështirë të kuptojë  se thellë në shpirt, poeti kurrë s'e ka braktisur atë. Ngjashëm me thënien se ngado që të bredhë njeriu, ëndrrat e tij gjithmonë i sheh në vendlindje, edhe në rastin e poetit Ulaj, ngado që e çuan rrugët e jetës, qoftë edhe në Stokholm,  ambienti i vjershave të tij mbetet fshati Vuthaj dhe natyra magjepsëse e Malësisë së Bjeshkëve të Namuna. Lexuesi i parafytyruar i shumicës së vjershave të tij është malësori i vogël i Vuthajve 
Spektri tematik dominohet nga tema e vendlindjes (fshatit Vuthaj dhe Malësisë) që përshkohet nga të pëshkrime idilike të fshatit ku jeta pulson në një mijë mënyra:

       “ Kur njomet fusha me bar,
          fërfëllon kali jelëbardhë, 
          kalaveshët varen në degë,
          ngjyrëkuqja hyn në shegë.

         Qengjat lozin hopa-hopa,
         blegëron delja, pëllet lopa,
         rritet gjiri, currilin sisa,
         nis shtrunga, mrizi nën lisa.

                                   (KALAVESHËT VAREN NË DEGË)

Një emocion të veçantë, të dhimbshëm, përçon vjersha “I LODHUR ME SHIUN”. Ajo  rri në opozicion me përshkrimet idilike të vendlindjes - që përbëjnë shumicën e vjershave të librit, sepse në të poeti përshkruanjetën e vështirë dhe me shumë vetëmohime të bariut, me të cilin poeti nashkëndien dhe sikur tërthorazi dëshiron t’i mirëkuptojë arsyet e të shkuarit të bashkëvendasve në mërgim në migrim :

      Është lodhur bariu,
          me shirat në vjeshtë,
          me shkop në dorë,
          e dele në bjeshkë.

              (...)

         Jam lodhur me dhen,
         nëpër shi e dëborë,
         pa grua, pa fëmijë,
         me gunë e shkop n’ dorë.”

Tema e mërgimit në këto vjersha është komplekse në radhë të parë për perspektivat e folësit lirik, i cili kur përshkruan nostalgjinë e fëmijëve të mërgimtarëve në fakt përcjell emocionin e vetmisë së pleqve (gjyshërve) dhe zjarrin që i djeg ata përbrenda për t'i pasur më afër nipat e mbesat e veta. Bëhet fjalë për një vetë-transferim të folësit (gjyshit) në psikologjinë e mërgimtarit të vogël dhe jo për një përshkrim objektiv të gjendjes reale psiko-emocionale të fëmijëve të mërgimtarëve, të cilët, siç dihet, në moshë të vogël adaptohen më kollaj në mjedise të reja sesa të rriturit dhe nuk është se i kaplon, në përmasa dramatike, nostalgjia për vendlindjen e të parëve. Folësi lirik (ose poeti) edhe kur përpiqet të flasë e të ndiejë si fëmijë nuk arrin ta fshehë krejtësisht moshën e të rriturit:  

"Këndon Lushi n' rrugë të Bruklinit 
 sikur t' ishte në kala të Ulqinit. 
 Tring e tring, o vendlindje, 
 diku larg atje në Lindje! 
 Atje ku mendja më shkon, 
 atje ku gjyshja m' ëndërron, 
 atje ku në shqip këndojnë, 
   
              (...) 

Këndon Lushi buzë malit, 
Lart e lart me zë t' Vuthjanit, 
Për vendlindjen në Malësi, 
Tring e tring plot mërzi." 
                     
(KËNGA E LUSHIT) 

Në rrafshin edukativ ky qëndrim i poetit ka vlera pozitive sepse afirmon dashurinë për vendlindjen, çka shprehet në mënyrë të theksuar në vjershën "Ç' deshi, ç' lypi një Vuthjan?", ku rrëfehet për një vuthjan  pasi shetiti të katër anët e botës erdhi në përfundimin se buka më e ëmbël është ajo e arave të Malësisë, në gjirin e familjes dhe të farefisit.   
Tema e shkollës dhe mësimeve, ndërkaq, transmeton porosi edukative në funksion të theksimit të rëndësisë së arsimimit. Vjersha artistikisht të realizuara mirë, të gërshetuara edhe me porosi vlerash pedagogjike, janë ato të ciklit të shenjave të pikësimit dhe mjeteve mësimore, (vjershat: Çanta e pikëlluar, Pika dëshirore, Vizorja në foltore, Fletorja e molisur, Presja, Libri i sëmurë, Pikëpyetja, Hidhërimi i notave, Lapsat kryeneçë, Tri pika, Kllapat, Drejtshkrimi, Goma në pension, Pika), në të cilat mbizotëron figura e personifikimit. 
            
Unë n' fjali jam vetëm presje,  
si në rrugë ndonjë ngecje; 
Për t' ju ndalë kur nxitoni, 
Për t' pushuar ju kur lexoni. 
       (...) 
Kur nuk ndaleni në stopin tim, 
s'më nderoni as në drejtshkrim; 
do t'i përzieni qengjat me peshq, 
Në shkrim-lexim, o zot, sa keq! 
                         
      (PRESJA) 

Këto vjersha gërthejnë të bukurën me të dobishmen, të shprehurit bukur me porosinë e shëndoshë edukative, një kombinim i vështirë, por këtu i realizuar mirë.  Mjaft të këndshme janë vjershat me tematikë nga bota e kafshëve, në të cilat ka zhdërvjelltësi kreative të gjerbur me kolorit humoristik dhe që po ashtu karakterizohen nga figura e personifikimit.  
Shikuar në përgjithësi, vjershat për fëmijë të Idriz Ulajt janë diku ndërmjet poezisë tradicionale dhe asaj moderne. Mbizotëron ambienti idilik rural, me fare pak motive urbane. Prandaj, mbetet pikëpyetjenë çfarë shkalle do të komunikojë me lexuesit e sotëm, sidomos në mjediset urbane, ku fëmijët tani rriten në një botë të kompjuterizuar dhe, ndoshta, edhe me interesime të një natyre tjetër. 
Ulaj arrin të krijojë edhe situata simpatike, me shtresa të holla humori të kthjellët, si për shembull te "DIELLI A KA SHTËPI?", ku djali katërvjeçar bën shumë pyetje, secila më e papritur se shoqja: 

     " Babi, Dielli pse skuqet, 
      kur me detin puqet? 

      Dielli a ha përshesh, 
      A ka këpucë me lesh? 
      Babi, Dielli kur vrapon, 
      A rrëzohet, a ngatërron? 
          
               (...) 
     
      Babi, Dielli a ka biçikletë, 
      A lodhet rrugës përpjetë? 
      Dhe për hunde më kapi: 
      - Hej, a më dëgjon, ti babi?" 

Tema e dashurisë nuk është ndër më kryesoret, por është gjithnjë e më e shpeshtë edhe në poezinë shqipe për fëmijë, kurse në këtë libër, megjithëse në mënyrë të tërthortë, në ëndrrën e Lushit për të kurorëzuar/martuar Lulen me Dushin, haset te vjersha "ËNDRRAT E LUSHIT", ku lexuesve të moshës së re u tërhiqet vërejtja se dashuria nuk është lojë dhe se duhet të merret me shumë përgjegjësi.

       - Puna ime është vetëm kaq.
         Ti, Lule, vetë, në daç,
         nëse fort je e dashuruar,
         mundesh sot për t’u martuar.

         E ti, Dush, tash më dëgjo,
-          Lulen me zemër a e do?
-          E dua, o, shumë e dua,
Lulen e dua për grua!

-          Rregullat tash i dini mirë,
Afrohuni e puthuni më lirë.
Mos gaboni të mashtroheni,
 se nga dega mund të rrëzoheni.”

Numri më i madh i këtye vjershave bartin mesazhe optimiste, afirmojnë natyrën dhe jetën, mësojnë për të dashur vendlindjen dhe shkollën, por ka edhe një numër vjershash me intonacion paksa elegjiak, të përmallshëm, siç janë ato që ngacmojnë motive mërgimtarësh, apo edhe më saktë pasojën që shkakton mërgimi në vendlindje, e që është boshatisja e vendlindjes dhe lënia në vetmi e pleqve, të cilët jetojnë duke pritur vizitat e më të dashurve të vet që jetojnë larg prej tyre.   
Ky është libri i parë me vjersha për fëmijë, i Idriz Xh. Ulajt, megjithëse vjersha të veçanta për fëmijë ka filluar të botojë në periodikun e kohës në Kosovë, që nga viti 1962 e deri në ditët e sotme. Me të ai pasuron sidomos poezinë për fëmijë në gjuhën shqipe të autorëve nga Mali i Zi, duke iu bashkuar Nol Berishës, Hajro Ulqinakut, Ibrahim Berjashit, Ali M. Ahmetit e ndonjë tjetri.




Idriz Ulaj deri tash ka botuar këta libra: Këngë popullore nga Gucia (1978), Prizma (poezi për të rriturit, Prishtinë 1980, Edhe një orë dritë (poezi për të rriturit, Podgoricë 1980), Zilet e stinëve (poezi për fëmijë, Prishtinë 2007), Këngë dhe vajtime nga Krahina e Plavës dhe e Gucisë (Prishtinë 2009), Prozë popullore nga Krahina e Plavës dhe e Gucisë (Prishtinë 2011), Vite me dy stinë (poezi për të rriturit, Prishtinë 2012). Ka botuar edhe një libër jo nga fusha e letërsisë: Mjekësi popullore botërore (Prishtinë 1994).
Disa poezi të tij janë përkthyer në kroatisht, turqisht, sllovenisht, serbisht, rumanisht, suedisht etj. Është i përfshirë në disa antologji, monografi dhe leksikone brenda dhe jashtë territoreve shqiptare. Merret edhe me përkthime letrare dhe studime etnografike.Në vitin 1983 hartoi, si bashkautor, librin e leximit “Zilet e gëzimit - për klasën e dytë të shkollës fillore, botuar nga Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore në Podgoricë. Është anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës  dhe bashkëpunëtor i jashtëm i Institutit Albanologjik në Prishtinë. Jeton në Prishtinë.