Një studiues i madh frankofon, Tvetan Todorov, në librin Letërsia në rrezik, ndër të tjera shkruan se “si filozofia dhe shkencat humane, letërsia është mendim dhe njohje e botës psikike dhe shoqërore në të cilën jetojmë”. Duke qenë e tillë, letërsia bëhet fusha më e veçantë e komunikimit njerëzor, sepse vepra letrare vjen nga shpirti dhe ka destinim shpirtin, do thoshte esteti e filozofi Friedrich Hegel. Letërsia komunikon të bukurën përmes ndjenjave më sublime të shpirtit. Të bukurën si komponente esenciale të letërsisë e transfiguron në art shkrimtari, Anton Gojçaj, i cili tanimë është emër i sprovuar në shumë fusha të letrave shqipe. Autor që shkruan poezi, që kultivon zhanrin e tregimit, romanin, kritiken letrare, studiues i mirëfilltë letrar e eseist i shkëlqyer, ai ravijëzohet në letrat shqipe, me portretin e një krijuese me tipare të shumëfishta e vlera të gjithmbarshme, që di të mishëroj të bukurën me fjalën artistike, brenda një konteksti specifik kulturor e letrar.
Në romanin Passio (Gjergj Fishta, 2009), Anton Gojcaj ndërton tekstin si një realitet kulturor për të cilën gjë bie në një mendje e gjithë bashkësia e lexuesve (Umberto Eco). Autori shpërthen në këtë tekst letrar me tërë origjinalitetin e tij letrar. Teksti karakterizohet nga një narracion i përpunuar, një stil mjeshtëror, brendapërbrenda një fabule dinamik dhe një gjuhë atributive e konstruktuar me trajta rrëfimtare brilante. Romani ka një titull simbolik, që ngërthen një shënjues të letërsisë së tij, jetën si pasion dhe artin si pasion. Janë këto dy strumbullarë që kombinohen me mjeshtëri dhe që funksionalizojnë tiparet e një proze të realizuar mjeshtërisht, ku vihen në kontrast të thellë krizat identitare të njeriut. Autori empirik, duke u nisur nga jeta prej së cilës rrethohet, shpërthen në shkrimin fiksional, për të pikasur një personazh tragjik, rrugët e së cilit konstruktohen nëpërmjet shenjave dramatike, që vijnë si reminishencë nga ëndrra e personazhit hero të romanit, atëherë kur piktori Jozef Montanara (Zef Gjoni) ishte në kulmet e artit si piktor dhe atij i shfaqet në ëndërr, momenti më tragjik i jetës së tij: vrasja e babait, mu në natën e ngjalljes së Jezu Krishtit, simbolikë kjo e funksionalizuar dhe realizuar me mjeshtri nga autori, madje edhe si dimension filozofik i intertekstit letrar. Diskursi fiksional i autorit, mvishet nga tiparet e fuqishme të diskursit biblik e oral, i cili intencë ka funksionin edukativ të letërsisë, një katharsisi letrar të nënkuptueshëm.
Kodet tematike e ligjërimore, shtresohen rreth plagës së mërgimit, si një temë e lashtë e letërsisë shqipe, trajtuar kurdoherë në nga pena të shumta. Portreti i kryepersonazhit të këtij romani është kompleks. Ai është piktor me famë botërore, jeton në një metropol botëror, sikurse është Neë Yorku. I pamartuar, me disa flirte dashurore, ai bënë jetë prej artisti tipik, madje me dëshirën që të harrojë të kaluarën, mirëpo i ndodh e kundërta, ëndrra e kthen në realitet. Dhe këto lufta identitare bëhet e fuqishme, shpërthyese, drithëmuese, dramatike, me të cilën autori ndërton përplot sekuenca narrative të jashtëzakonshme. Jozefi, i cili Nuk Qesh Kurrë, fillon të trandet, tallazet e shpirtit të tij kërkojnë interpretimin e ëndrrës, ndërsa interpretimi i saj e kthen në identitet, në kërkim të shenjave të tij. Dhe pastaj zëri i fuqishëm, sugjestionues, por edhe melankolik „Zef Kthehu“ ja zgjon kujtimet e fashitura në kohë dhe fillon të kërkon vetveten. Kërkimi i vetvetes në variante të ndryhem narrative, e përcjell personazhin në gjitha nivelet e jetës, pas ëndrrës deri te rikthimi në Malësi, takimi me të ëmën, martesa, lindja e një djali dhe kontinuiteti i vazhdimësisë identitare. Përmes këtij epilogu moral, autori përveç se përçon ide e mesazhe morale, riciklon dimensionet filozofike të zhbërjes së identitetit dhe rrezikut nga kjo dukuri.
Romani ka një fubulë e cila menjëherë lexuesin e fut në vorbullën e narracionit. Kemi një rrëfim në qendër të ngjarjes, in medias res. Dhe e gjitha në roman fillon me një ëndërr, prej së cilës shtresohet vorbulla e një rrëfimi dramatik. Autori funksionalizon motivet e lashta për ëndrrat si topose sinjifikative, ndërkaq një interelacion komunikues kulturor, teksti e ndërton me ëndrrat biblike, si topose komunikuese që prodhojnë kode të veçanta semiotike e ligjërimore. Jozef Montanara, larg atdheut, tek flinte, i selitet ngjarja më tragjike e jetës së tij, e cila lidhet me gjakun, më familjen, atëherë kur në prag të festave të ringjalljes së Krishtit, i vritet babai, nga armiqtë e Malësisë, që lehtë kuptohet që ishin armiq të etnisë së tij. Për t’ia shpëtuar Qengjin Zefit të vogël, babai i tij vritet. Këtu, figura e Qengjit bëhet shënjues i letërsisë së Antonit, një simbol me kuptime ekoivoke, që si topos tematik e figurë letrare, në variante të ndryshme bartet edhe në zhanrin e tregimit të autorit. Me këtë karakteristika ligjërimore e estetike, ndërlidhet figura e qengjit të dashur të personazhit dhe në mënyrë implicite, e autorit empirik. Përmes këtyre sekuencave narrative, autori rikontekstualizon diskursin biblik për qengjin biblik, si topos tematik dhe si materie stilistike, e motivueshme për të konotuar idetë letrare. Qengji, në kuptimin e parë, shënjon kafshën e bukur, së dyti simbolikën kristiane, si arkitekt e arkiligjërim biblik që shenjon martirizimin e Krishtit në Kryq, sikurse qengj i pafajshëm për fajet e botës. Si figurë kryetipre letrare, sipas Northrop Frajit, qengji është evokim për Jezusin qe flijohet për mëkatet e njerëzimit. Dhe rikujtimi i kësaj figure nënkupton ringjalljen. Kjo intencë letrare në prozën e Gojcajt del e hapur, autori e sfidon personazhin e tij me një sekuencë jetësore të kahershme, që kishte lënë vragë të hapura diku në qenien e tij. Andaj, pas shumë sfilitjeve dhe tundimeve, personazhi realizon thirrjen që i bëhet në ëndërr dhe kthehet, si një determinim i intencës autoriale.
Nëpërmjet personazhit Jozef Montanaro (Zef Gjoni), autori portretizon njeriun e kohës së tij, të goditur nga plaga e detyrueshme e mërgimit, në të cilën shenjat identitare rrezikohen të shuhen. Mirëpo, duke e trajtuar këtë temë kaq komplekse shqiptare, e veçanërisht për Malësinë, autori përçon mesazhe të fuqishme, që triumfojnë me epilogun e romanit, ku ndjehet fuqishëm një katharsis letrar sugjestionues. Në këtë roman, autori me një realizëm magjik, përmes një narracioni shpërthyes, të qetë, por dridhmues, e shtreson toposin e mërgimit dhe krizën identitare si temë të fuqishme narrative, përmes trajtave të rrëfimit modern, ku pikasën trajtat e realizimit magjik të prozës.
Ky roman i Gojcajt, ashtu sikurse i gjithë prodhimi i tij letrar, e perceptojnë artin si kulturë, që rolin edukativ e kanë në vete- siç do të shkruante Arshi Pipa. Dhe në këtë roman, ashtu sikurse në gjithë krijimtarinë e tij, Gojcaj përçon mesazhe të fuqishme kulturore e edukative, të cilat realizohen përmes katharsisit letrar, si element i fuqishëm i letërsisë së tij.
Anton Gojçaj (1966) është poet, tregimtar, romansier, por edhe personalitet i fuqishëm studiuesi. Si studiues, Gojçaj ka publikuar shkrimet e tij qysh si student, për të vazhduar më pas me publikimet e tij nëpër gazetat e revistat e ndryshme dhe me veprat e tij komplete, si: “Tema e heroit nacional në letërsi” (2004), “Fakticiteti në letërsi – proza letrare e Anton Harapit” (2007) dhe “Shija e librit (recensione, intepretime, ese…)” (2009), të cilat dëshmojnë formimin e lartë, prirjen dhe seriozitetin shkencor të tij. Vepra “Shija e librit “ është vepra e gjashtë, në radhën e veprave të botuara të këtij krijuesi, një vepër mjaft e vëllimshme dhe mjaft e larmishme për nga problematika e trajtuar.
Nuhi Ismajli
Pas fjalës hyrëse mjaft koncize, ku tregohet për kohën e shkrimeve, vendin e botimit të tyre dhe qëndrimin e autorit ndaj veprave që trajton, vepra është e ndarë në pesë kaptina, në të cilat trajtohen çështje të ndryshme letrare, gjuhësore, historike, kulturore, filozofike, estetike, psikologjike, gjeografike etj.Është interesant se titujt e kapitujve, sikurse edhe titulli i veprës, shprehin qëndrimin subjektiv të autorit ndaj veprave që trajton, natyrën, llojet dhe format e shkrimeve që trajtohen, po edhe të shkrimeve që krijohen.Në kapitullin e parë ( “Me zemër” ), i cili titullohet, ndër të tjera, duke pasur parasysh natyrën e poezisë lirike, Gojçaj ka zgjedhur të shprehë mbresat dhe vlerësimet e tij për poezinë e veprave të ndryshme, të autorëve shqiptarë, siç është poezia e veprës së Gjekë Marinajt, Xhevdet Bajrajt, Arben Idrizit, Halil Matoshit, Nokë Sinishtajt, Teola Shkodrës, Lumnije Hoxhës, Ndue Ukajt, Nikollë Berishajt, Hajredin Kovaçit e Rrok Berishajt, por edhe për poezinë e veprave të ndryshme të autorëve botërorë, siç është poezia e veprës së Ch. Bukovski dhe ajo e veprës së E. Paundit.Gojçaj është studiues, i cili, jo vetëm në bazë të dijes dhe mendjes së studiuesit, por edhe të zemrës së ndjeshme të poetit dhe ndjenjës së kultivuar poetike të tij, arrin të analizojë e interpretojë, të vërejë e të shquajë, dhe të shqiptojë atë që është qenësore, karakteristike, vlerë ose e metë e një poeti.Në kapitullin e dytë (“Me shpirt”), Gojçaj trajton veprat e ndryshme në prozë, të autorëve shqiptarë, si veprën e I. Kadaresë, të A. Plasarit, R. M. Shalës, A. N. Berishës, K. F. Shabanit, F. Camajt, A. Bishës, A. Gjuravçajt e I. Berjashit, dhe veprat në prozë të autorëve botërorë, si veprën e I. Zvevos dhe të G. Grassit.Autori flet për elementet e ndryshme të veprave, si temën, idetë, stilin etj., për të veçuar prirjet e posaçme të krijuesit dhe veçoritë karakteristike të veprave si dhe vlerat e tyre.Në pjesën e tretë të veprës (“Me tru”), kanë zënë vend trajtimet dhe vlerësimet e A. Gojçat për disa nga veprat diskursive për letërsinë, të autorëve, si: A. Berishaj, B. Çapriqi, N. Ukaj, K. Shala, A. Çapaliku e N. Krasniqi.Interpretimet dhe vlerësimet e rëndësishme të këtij kapitulli, dëshmojnë njëherazi përgatitjen e formimin e lartë shkencor të A. Gojçajt dhe aftësinë e tij për t’u marrë edhe me veprat më të rëndësishme e më të vështira të shkencës së letërsisë. Formimi i lartë, jo vetëm letrar, kultura dhe horizonti i gjerë e i gjithanshëm i diturive i kanë dhënë mundësi Gojçat që me mjaft kompetencë shkencore të merret edhe me vepra të fushave të ndryshme të dijes. Kështu, në kapitullin e katërt të veprës (“Menyja mikste “), ai meret me vlerësimi e veprës socio-linguistike të H. Shabanit, me vlerësimin e veprës gjeografike të dr. N. Dragës, me vlerësimin e veprën së historisë fetare të N. Ukgjinit, me vlerësimin e veprës etnografike të M. Nikës, me vlerësimin e veprës historiko-letrare të S. Malohoxhiqit dhe me vlerësimin e veprës psikologjike të don N. Gjolajt.Erudicioni letrar, filozofik e estetik, i kanë mundësuar A. Gojçajt të merret edhe me trajtimin e çështjeve të ndryshme të letërsisë, të filozofisë e të estetikë dhe të realizojë ese të bukura për poezinë e B. Çapriqit e të H. Shabanit, për baladën“Dikur në vjeshtë” të Dh. Qiriazit, për veprën filozofike ”Bashkëpirja” (Gostia) të Platonit dhe për pikëpamjet estetike të shën Toma Akuinit.Në këto ese ku autori dëshmon erudicionin, forcën e analizës e të interpretimit, forcën e shprehjes dhe të ndërtimit të tekstit të bukur, merret me trajtimin e mjaft veçorive të poezisë së B. Çapriqit, ndër të cilat edhe me figuracionin dhe semantikën e tij, por, veçmas, me filozofinë apo, siç e quan autori, metafizikën e udhëtimit të poezisë së B. Çapriqit; me poezinë e H. Shabanit, karakteristikat dalluese të saj (melankolia, natyra bregdetare, ironia therrëse, komponenta e meditacionit, frymëzimet poetike erotike dhe dallimet e trajtimit të erotikës, sipas veprave, leksiku i florës e faunës bregdetare, gjuha poetike, stili i rrjedhshëm etj.); me natyrën e baladës, temën e dashurisë dhe mënyrën e trajtimit të saj në veprën “Dikur në vjeshtë” të Dh. Qiriazit, si dhe mospajtimin me vlerësimin injorues të saj; me trajtimin e erosit në veprën “Bashkëpirja” (Gostia) të Platonit, teknikën e ndërtimit të rrëfimit, analizën e ligjëratave, pikëpamjeve të Platonit për erosin dhe vlerësimin e veprës “Bashkëpirja” të Platonit, si “zbërthim brilant i misterit të erotikës në jetën njerëzore dhe elozh dashurisë dhe pavdekësisë…, një elozh të lartë dritës së mendjes njerëzore” (f. 231); me probleme të artit, letërsisë, filozofisë dhe të estetikës së Mesjetës dhe sidomos me pikëpamjet estetike të shën Toma Akuinit.Siç shihet, vepra “Shija e librit” është një vepër me vlerë të madhe për letërsinë dhe kulturën përgjithësisht në të cilën janë trajtuar veprat e gjinive, llojeve e formave të ndryshme (poezi, prozë, tekste diskursive etj.); vepra fushash të ndryshme: letrare (letërsi kombëtare, letërsi botërore, letërsi për të rritur, letërsi për fëmijë), vepra gjuhësore, filozofike, historike, religjioze, gjeografike, psikologjike etj. , për të cilat gjithnjë është shprehur fjala me peshë e shkencëtarit.Shkrimet e Gojçajt për letërsinë tregojnë formimin e lartë letrar të tij, kulturën e gjerë e të thellë letrare, shijen dhe ndjenjën e shkrimtarit të talentuar e të formuar.A. Gojçaj nuk bën improvizime pa vlerë dhe teori personale. Shkrimet e tij ai i mbështet në dijet e qëndrueshme e të sprovuara, në aftësinë, përvojën dhe etikën e shkencëtarit të aftë e të arsyeshëm për t’u marrë me vlerësime kompetente të veprave të mëdha të letërsisë kombëtare e botërore. Veç kësaj, vepra e tij “Shija…” nuk sjell vetëm trajtimin dhe vlerësimin e rëndësishëm të veprave të ndryshme, me të cilat merret në kuadër të veprës së vet, po edhe informacionet e gjera e të thella diturore të fushave të ndryshme, me të cilat merret.Shkrimet e A. Gojçajt për letërsinë nuk priren kah një kritikë e ashpër, kritikë e shikimit të të metave. Ai, siç thekson në parathënie, nuk ka pretenduar të shkruajë kritikë letrare, por vetëm përshtypjet e tij personale për disa vepra, të cilat e kanë joshur për “këtë” apo “atë” (f. 6), apo të bëjë një debat për veprat, i cili “nuk i dëmton, por i aktualizon” ato (f. 6). Ajo është kështu një kritikë dashamirëse, kritikë e afirmimit të vlerave, sipas së cilës, A. Gojçaj i qaset veprës me dashamirësi e butësi, duke marrw leximin “si njëfarë “shujte shpirtërore”, kurse recensionin si një dolli përshëndetëse për librin” (f. 6). Por, shprehja e përshtypjeve personale, apo debati i cili nuk dëmton, po aktualizon veprat, e cila vjen si porosi për përsosjen e mëtejshme të artit, nuk nënkupton krejtësisht mungesën e kritikës, po një qëndrim dhe vlerësim të sinqertë të studiuesit dhe vlerësimin kritik objektiv, i cili nuk mungon në vepër.Gjuha e shkrimeve të veprës “Shija e librit “, synon gjithnjë saktësinë dhe fuqinë e shprehjes, të realizuara qoftë përmes gjuhës shkencore, qoftë përmes gjuhës artistike. Prandaj, varësisht se ç’dominon në tekstet që trajton (përmbajtja, lloji, forma) ose tekstet që krijon, autori përdor gjuhën e tij përmes së cilës saktëson shkencorisht ose artistikisht. Refleksionet, mendimet dhe vlerësimet e tij për veprat A. Gojçaj i shpreh përmes një gjuhe të përshtashme shkencore. Ai përdor terminologjinë e nevojshme e të saktë dhe formulimet e fuqishme gjuhësore. Stili i tij ka saktësinë, forcën, sugjestivitetin.Anton Gojçaj është studiues, por është edhe poet. Prirja e tij si poet ndjehet edhe në kuadër të shkrimit shkencor për letërsinë dhe në esetë e tij. Shpesh, në shkrimin e tij, ai shpreh edhe ndjenjën e strukturuar përmes shprehjes së bukur poetike. Por, shprehja e ndjenjës dhe përdorimi i gjuhës poetike, në kuadër të shkrimit diskursiv të Gojçajt, është gjithnjë me masë dhe nuk e cenon aspak natyrën shkencore të shkrimit të tij. Autori, shfrytëzon shprehjen poetike për të nyjtuar ndjenjën e cila është si rezultat i përjetimit të veprës që trajton dhe si plotësim ose si përmbyllje e mendimit të tij shkencor për të. Prandaj, ndjenja dhe shprehja poetike e bëjnë edhe më të plotë gjykimin e autorit për veprën, ndërsa shkrimin e tij më të fuqishë dhe më të bukur.Prandaj, vepra “Shija e librit…” me shumësinë, larminë e peshën e çështjeve të trajtuara si dhe me nivelin e trajtimit tyre, dëshmon, ndër të tjera, se Anton Gojçaj, pa dyshim, bën pjesë në radhën e studiuesve më të spikatur shqiptarë sot.
Në fillim është dashuria. Dhe pak fat. Gjithsesi edhe rastësia e luan një rol në këtë mes. Dashuria, fati, rastësia, tri kënde të një historie jo të përditshme. Rastësia. Muaji korrik. Një çift bashkëshortor, ajo 30 ai 35, e pa të nevojshëm tapetimin e ri të banesës së tyre tridhomëshe, në një pallat të arkitekturës së re, në një qytet gjerman. Alberti i vogël i pengonte ata ngapak, por jo edhe aq shumë. Gruas i ra ndërmend: ”Tërë bota e mban zogun në ballkon, gjatë verës, e ne në dhomë. E qesim edhe ne Alefin tonë në ballkon. Ta them të vërtetën edhe është kah më shkon në nerva kohën e fundit. Pastaj edhe për të do të jetë më mirë në ajër të pastër.” Gruaja foli, burri veproi. Alefi është një papagall i bukur. Ai jeton në kafaz, qysh se di për veten. Befas në ballkon. Një realitet i ri. Së paku një këndvështrim i ri i jetës. Deri tash krejt çka kishte parë Alefi, ishin dy bashkëshortët dhe djali i tyre i vogël. Natyrisht, ndonjëherë vinte edhe njëri apo tjetri mik, por kjo ngjante rrallë. Megjithatë, televizioni Alefit ia kishte zgjeruar shumë horizontet e njohjes. Kishte parë shumë filma artistikë dhe të vizatuar, olimpiadat sportive dhe pamje të tmerrshme lufte... Vetminë nuk e njihte Alefi. Ai mendonte se gjithçka ishte ashtu siç duhej të ishte dhe se bota është në rregull. Nën ballkon kalonte një rrugë. Ballkoni ishte në katin e dytë. Nata e parë jashtë e frikësoi pak Alefin. Zhurma e pandërprerë e automjeteve kurrsesi ta linte të flinte. “Domethënë, kështu qenka jashtë. Zhurmë. Ftohtë. Shumë më ftohtë se brenda.” Bota nga ballkoni është më e madhe se në dhomë. Alefi fitonte eksperiencën e jetës. Nata kaloi. Mëngjesi i parë në ballkon. Gjumi i doli shumë më herët se zakonisht në dhomë. E zgjoi dielli me rrezet e tij. Mbi parmakët e ballkonit zbriti një zog skofiar. Zogu i panjohur e turbulloi Alefin me këngën e tij të mrekullueshme. Diçka të tillë Alefi nuk kishte dëgjuar kurrë. Melodia e zogut i dukej më e bukur se këngët e Majkëll Xheksonit dhe se ato të Luçiano Pavarotit. Dëshira për të komunikuar me zogun u paraqit instinktivisht, por pyetja ishte si, në cilën gjuhë?
“Hej, kumbarë, a po ia ulë zërin, se ma shurdhove b...!” Turfulloi Alefi. Zogu vazhdoi të këndojë, si të mos e kishte dëgjuar fare.
“ Kurrë s’ka qetësi në këtë shtëpi. As të pushoj rehat, në shtëpinë time, nuk më lejohet më. Ç’ kohë e përdjallëzuar!” Nervozohej më tutje Alefi.
Zogu, pas një grimë kohe, pushoi së kënduari dhe u kthye kah Alefi. Në një gjuhë tjetër nga ajo e njerëzve, i foli qenies në kafaz, por gjithnjë duke kërcyer, herë në njërën këmbë, herë në tjetrën.
“ Kush je ti?” Alefi e kuptoi këtë gjuhë, megjithëse e dëgjonte për herë të parë.
“ Jam ky që jam. Nuk më sheh? S’ke sy në ballë?”
“ Ç’bën aty?”
“ Sa pyetje e marrë. Këtu jetoj, këtu ha, këtu fle. Kapishi?”
“ A gjithmonë jeton aty? Nuk del asnjëherë jashtë?”
“ Sërish një pyetje tipike. E si të dal jashtë? Unë kam lindur brenda këtyre grilave. Ky është një kafaz.”
“ Çudi. Si e ke emrin?”
“ Alef. Po ti?”
“ Omega”
“ E kam dëgjuar diku këtë emër. Nuk më kujtohet me ç’rast. Më vjen mirë që u njoftuam.”
“ Alef, ti je një kreaturë e çuditshme. I krisur disi. Ha-ha-ha. Jashtë nuk ka zogj si ti. Çfarë bën, me se merresh, si e fiton kafshatën e gojës?”
“ Asgjë nuk bëj. Dëgjoj çfarë flasin njerëzit, e pastaj i imitoj ata. Kjo i argëton. Njerëzve u pëlqen të dëgjojnë të përsëriten fjalët e tyre.”
“ Njerëzit janë tmerrësisht të krisur. Ata janë armiqtë tanë.”
“ Mos fol ashtu. Nuk ke të drejtë. Ata më japin të ha, të pi, ma pastrojnë rregullisht kafazin. Ata kujdesen për mua.”
“ Dhe të mbajnë në kafaz.”
“ Omega, ti je një grumbull atomesh, pa shpirt, pa tru.”
“ S’di çka po thua. Por, më duhet të shkoj. Për dallim nga ti, mua më duhet të luftoj për kafshatën time. Lamtumirë!”
Omega u zhduk brenda disa çastesh, ashtu siç edhe pat ardhur. Pastaj u duk sërish.
“ Harrova të të pyes diçka. A ke grua?”
“ Jo! Dhe nuk më mungon. Aspak.”Omega u zhduk prapë. Kësaj here nuk u kthye. As deri në mbrëmje nuk u duk më Omega. Alefin filloi ta therë diçka në zemër. Për herë të parë në jetën e tij prej papagalli, Alefi ndieu një zbrazëti të çuditshme, diçka si mall për një zog tjetër. Biseda me Omegën ishte shumë më e bukur, më e pasur, më... ndryshe... sesa përsëritja bajate e fjalëve të njerëzve. Tash edhe Alefi ishte dikush. Omega mungoi edhe të nesërmen në mëngjes. Pikëllimi i Alefit ishte matanë mundësive përshkruese të një shkrimtari margjinal. E humbi apetitin. Çifti bashkëshortor që merrej me tapetimin e dhomës, u habit kur pa se Alefi nuk e kishte ngrënë racionin e përditshëm. Alefi tani kafazin filloi ta njohë në dimensionet e tij të kufizuara. Kafazi ishte më i vogël se bota, së paku për një arsye, sepse brenda kafazi nuk ishte një Omegë, e cila tani, ashtu egërsisht e bukur, botës i binte kryq e tërthuer.
Një ditë më vonë, Omega erdhi sërish, me gjithë shkëlqimin e bukurisë së saj. Omega e hijeshme, Omega e mirë, Omega me zërin e mrekullueshëm. Prej emocioneve të shumta, Alefit i rrehi zemra. Bim-Bam.
“ Ku dreqin ishe kaq gjatë? Te nëna jote?”I rrëshqiti Alefit në gjuhën e njerëzve. Për fat të mirë, Omega nuk e merrte vesh këtë gjuhë.
“ Wow! Çuni flet edhe gjuhë të huaja. Çfarë mashkulli!” Edhe i shkundi pendlat e saja, me instinktin femëror.
“ Më ka marrë malli.”
“ Kaq shpejt ? Ho-ho! I njoh unë tipat si ti. Jashtë ka plot të tillë. I ndërroj dy fjalë me ta, sa për gjimnastikë të gjuhës, e ata besojnë menjëherë se ma rrëmbyen zemrën. Ngadalë, Alef, më ngadalë. Ngadalë beg, se ka hendek. Kaq shpejt nuk ma hedh dot.”
“ Unë veç po them se më ke munguar. Por, çfarë di ti nga kjo punë? Ti nuk di gjë për atomet, për shpirtin, për dashurinë.”
“ Dhe ti nuk di gjë për qiellin, për stuhinë, për lumenjtë, për urinë...”
“ Atje jashtë, ku jeton ti, ka edhe shumë zogj si ti?”
“ Zogj ka sa të duash. Disa statistika tregojnë se sa më shumë që shtohen njerëzit, zogj ka gjithnjë më pak. Mua më duket se zogj ka megjithatë mjaft. Gjithfarë lloji.
“ Sa bukur. Atje ka njeriu me kë të flasë. Mërzi ka më pak, koha fluturon më shpejt, më lehtë. Omega, kisha dashtë që edhe unë të fluturoj me ty.”
“ Të besoj. Me zemër. Nuk do të ishe penduar kurrë, më beso. Por, çka t’i
bësh, kafazi është kafaz, kurse ti je brenda tij. Sidoqoftë, ushqimin e ke të sigurt. Nuk frikësohesh për jetën...”
“ Për jetën ?”
“ Po, Alef. Jashtë është demokraci e vërtetë. Fatkeqësisht, edhe kriminelë, gangsterë, mafje, zogj grabitqarë, më tepër se ti mund ta imagjinosh.”
“ A është e mundur ?”
“ Liria e ka çmimin e vet, shpesh më të shtrenjtë se jeta e një zogu. Tash, Alef, t’i lëmë vajtimet, më duhet të shkoj. Nuk kam kohë për të humbur. Lamtumirë.” Omega u nis fluturimthi, për t’u kthyer prapë pas disa sekondash. Ashtu, në fluturim e sipër, pa zbritur mbi parmakët e ballkonit i cicëroi Alefit:
“ Alef, ti je një tip interesant, e di!? Do të vij prapë të të vizitoj. Tung!”
E hëngri Alefi. Një mendim s’e linte rehat, Omega. Ishte dashuruar ? E pamundur. Njerëzit bëjnë seks kur dashurojnë, kurse ky nuk mund të bënte seks me Omegën, sepse ky ishte brenda kafazit, e ajo jashtë. Këtu edhe ndjenjat më të thella ishin të pafuqishme para ligjeve të pathyeshme të realitetit. Të nesërmen në mëngjes Omega erdhi para se Alefit t’i dilte gjumi. Alefi kishte pas fjetur shumë më vonë, i molisur nga mendimet e dashurisë së paarritshme.
“ Ë përtac. Gjumash i keq. Ti nuk do ta kishe të gjatë përjashta.”
“ Pse, ti nuk fle kurrë?”
“ Gjithsesi, por për dallim prej teje, unë flej vetëm natën. Megjithëse natën e mbrame fjeta keq.”
“ Mos ke parë ëndrra pornografike, apo të ndoqi ndonjë lugat? Apo ishe e sëmurë?”
“ Nga të gjitha ngapak. Po më mundon dashuria.” Kur e dëgjoi Omegën t’i fliste këto fjalë, Alefit iu dridhën këmbët.”
“ Ti dashuron? Do të martohesh?”
“ Dashuria ime është në kafaz. Unë dashuroj dikë që nuk guxoj të dashuroj. Unë dashuroj dikë që nuk mund ta martoj.”
Alefi,gjysëm K.O.:
“ A bën të jesh vetëm pak më e qartë?”
“ Ta zëmë, po them vetëm ta zëmë, unë të dashuroj ty.”
Alefi, gati histerik:
“ E pamundur. S’bën. Falemnderit shumë, por këtu është kufiri. Të tallesh me mua, nuk të duroj. Kjo s’mund të jetë. Kurrsesi.”
“ E sheh, edhe ti e ke të qartë deridiku, sa e pashpresë është dashuria ime. Kjo është e vërteta e vetme.”
Alefi, serioz:
“ Përnjëmend e ke?”
“ Tepër përnjëmend. Kisha bërë gjithçka për ty, por unë jam vetëm një zog. Di vetëm të këndoj. Për diçka tjetër nuk kam talent dhe as nuk di të bëj gjë tjetër. Alef, nuk e di si as pse ndodhi, ndoshta unë jam me të vërtetë vetëm një grumbull atomeshpa shpirt e pa tru, siç më the ti, por unë të dua, pavarësisht nga të gjitha të vërtetat dhe fatamorganat e botës.”
Alefi, thellësisht meditativ:
“ Ik. Mos ec më këtu. Më harro. Bota është plot me zogj interesantë, të cilët mund të të bëjnë të lumtur. Gjëje një tjetër. Harromë.”
“ Zogjtë e fisit tim dashurohen veç njëherë në jetë. Po nuk u realizua dashuria ime, unë do të vdes.”
Alefi, me patetizëm:
“O shira të Brestit! Çfarë ndodhi me ne? Ti më dashuron mua, e unë të adhuroj ty. Kurse gjasat që ne të bashkohemi ndonjëherë janë barazi me zero. Zero. Një zero e vogël, e parëndësishme në kozmos është dashuria jonë.”
Omega, me zë sentimental:
“ Megjithatë, kjo është një ndenjë e bukur. As frika e vetmisë së nesërme dhe as absurditeti i amshimit, nuk e turbullojnë këtë ndiesi të kulluar dashurie. Një grusht atomesh dashuron një grusht tjetër atomesh. Të dashuroj ty unë, apo atomet e mia!? Dhe si është e mundur, që një kafaz prej lëndës materiale, ta pengojë dashurinë shpirtërore? Të dua, Alef! Unë i injoroj të gjitha për ty. Unë nuk shoh kafaz, unë shoh një zog të dashur. Të dua, ani se je veç një papagall i krisur, që di veç të përsëritë fjalët e të tjerëve. Të dua, ani se dashuria jonë nuk është racionale as me perspektivë. Alef, unë të dashuroj pavdekësisht.”
.
. . .
Iku vera, erdhi vjeshta. Moti nisi të ftohej.
“ Ta fusim Alefin brenda, se jashtë mund të mërdhijë”, tha e shoqja. Ashtu u bë. Ata por nuk e kuptonin dot pse Alefi nuk hante asgjë nga ajo që i afrohej. As nuk hante, as nuk pinte.
“ Sikur bën grevë urie. E pabesueshme. Çka mund të jetë, o Zot, me të?” Pëshpëriti më vete gruaja dhe vazhdoi:
“ Ozoni. Ndryshimet klimatike. Gjithçka është bërë kaos. Zot na ruaj!”
Tri ditë, pasi e futën brenda, Alefi ishte shtrirë pa jetë në kafaz.
“Vetëvrasje, tjetërqysh nuk di si ta quaj këtë”, tha ai. Një krismë e vogël, sikur diçka e butë, por me shpejtësi, e goditi xhamin. Ajo e hapi derën e ballkonit. Poshtë nën dritare, ishte një zog tjetër i pajetë.
“ O Zot, ç’po ndodh kështu me zogjtë ?” Ofshani thellë zonja e shtëpisë. “ Çka të bëj me zogjtë e vdekur, o Zot ?”
Kjo pyetje e mbushte çiftin e ri me frikë.
Gruaja e mori zogun dhe e futi po në atë kontejner ku e pat hedhur veç ca minuta më parë Alefin.
Fran Camaj është lindur në vitin 1949 në Spijë, Malësi e Madhe. ka mbaruar fakultetin për gjuhën shqipe dhe vite me radhë është i angazhuar si drejtues i programeve në gjuhën shqipe në Radio- Televizionin e Malit të Zi. Deri tash ka botuar veprat: "Rruga e pamëshirshme", roman (2004), "Dashuri e dhunuar", roman (2006), "Kohët flasin", përmbledhje punimesh publicistike (2007) dhe "Mëshira e pamëshirshme", roman (2008).
NgaANTON GOJÇAJ
Fran Camaj ndër shqiptarët e Malit të Zi qe disa decenie njihet si arsimtar i mirë, pastaj si gazetar dhe redaktor i programeve në gjuhën shqipe në radio-televizionin e Malit të Zi. Veprën e parë letrare, romanin "Rruga e pamëshirshme", e publikoi në vitin 2004.
Me romanin "Mëshira e pamëshirshme" Fran Camaj rrumbullakëson trilogjinë romanore që filloi me veprën "Rruga e pamëshirshme" dhe vazhdon me "Dashuri e dhunuar". Kjo trilogji kohësisht mbulon pothuaj krejt shekullin XX, që nga luftërat ballkanike e deri në luftën e fundit në këtë rajon. Më tej, disa nga personazhet e "Mëshirës së pamëshirshme" janë po ata të "Rrugës së pamëshirshme", por natyrisht në kohën e pastajme, çka flet se ky roman është një vazhdim i natyrshëm i ngjarjeve të romanit të parë, gati si pjesa e dytë e tij, por që edhe si i mëvetësishëm është i realizuar mirë, i plotë dhe i vetëmjaftueshëm.
Mund të thuhet pa hezitim se "Mëshira e pamëshirshme" një konstruksion ky sa paradoksal (një lloj oksimoroni) aq edhe ironik në vetvete, shënon avancime të shumanshme stilore të autorit, qoftë në narracion, qoftë në dialogët e personazheve, në përshkrime etj.
Ngjarjet zhvillohen në Malësi, në Kosovë dhe në SHBA. Ato kanë lidhshmëri me njëra-tjetrën dhe prodhojnë një rrjetë unike kuptimore. Kohësisht ngjarjet e këtij romani zhvillohen në dy deceniet e fundit të shekullit XX.
Kisha thënë se Fran Camaj bën jo pak për të avancuar anën formale të shkrimit, pra ai përdor narracionin, përshkrimet, dialogët, letrat, emailet etj., por gjithmonë duke hulumtuar, duke përmirësuar stilin dhe duke fituar në siguri.
Stilemat e kësaj vepre janë realiste, por që nganjëherë gati kalojnë në natyralizëm. Forma në veprat e Camajt në përgjithësi, por edhe në këtë roman, është nën hijen e përmbajtjes. Sepse përmbajtja është shumë e pasur, me një tension që komandon edhe tempon e leximit.
Politika është njëra ndër temat kryesore të "Mëshirës së pamëshirshme", përkatësisht fatet e malësorëve që ndikohen nga politikat e caktuara që vazhdimisht janë shtypëse ndaj tyre.
Ky lloj i krijimtarisë paraqet një tip të letërsisë së angazhuar. Me vetëdije e angazhuar, sepse autori e shkruan me qëllim që të dëshmojë për ato që kanë mundur të ngjajnë, në kornizat e një kohë-hapësire, jo si formë e hakmarrjes por si përmendore kundër harresës dhe njëkohësisht si vërejtje për ato që mund të përsëriten edhe në të ardhmen.
Në aspektin zhanror, romani është i ndërlikuar, sepse ka elemente të romanit politik, të atij social, psikologjik, të trilerit (sidomos skenat me personazhet misterioze me syze që askush s'i njeh, ata me emrat e shifruar X, Y, shoqëruesi i parë, shoqëruesi i dytë).
Megjithëse libri rrezaton me një dashuri të madhe dhe të pafund për Malësinë dhe popullin që e banon, këndshikimi është kritik, pra jo glorifikues, por shumë, shumë kritik në përshkrimin e ngjarjeve, në zbërthimin e karaktereve, në arsyetimin e veprimeve të caktuara të personazheve.
Metoda e shkrimit është pa dyshim realiste, por kjo nuk pengon që aty të paraqiten edhe disa kafshë jo krejtësisht realiste, si p.sh. dhelpra e zezë me bisht të larmë, (që madje me një rast del e veshur me gëzof të qengjit), një kafshë alegorike me ngarkesë kuptimore të posaçme. Një specie tjetër edhe më e çuditshme që del nga laboratori krijues i Fran Camajt janë disa zogj të shqiponjës që sikur përjetuan një mutacion të çuditshëm gjenetik, një metamorfozë që rezultoi me një krijesë shumë të çuditshme:
" Në vend të sqepit kishin gojë si të qenit, krahët u ishin shndërruar në gjymtyrë të para, që nuk dukeshin as si këmbë as si duar, por diçka në mes, kurse në vend të puplave kishin qime si të dhelprës, por të zeza dhe pak më të rralla. Për çudi, këmbët dukeshin si të njeriut, me kthetra si të fajkoit. Kishin edhe sy e veshë si të hutit. barkun e bythën i kishin të mëdha në proporcion me trupin e përgjithshëm, ndërsa bishtin cubel. Këso krijese nuk ke parë kurrë, biri im!" (f. 273) .
Gjuha e romanit është e rrjedhshme, e dëlirë, e pastër shqipe. Narratori rrëfen në gjuhën standarde, por disa nga personazhet flasin në të folmen (idiomin) e Malësisë - asaj këndej kufirit. Me këtë formë të karakterizimit të disa personazheve autori arrin të pasurojë veprën në fjalë edhe me vlera të çmueshme gjuhësore. E folmja e Malësisë është e dhënë me saktësi dhe përkujdesje prej një eksperti dhe mund të shërbejë mjaft mirë edhe për hulumtime krahasuese në fushën e gjuhësisë.
Fran Camaj në studion e vet prej krijuesi i bën një analizë të gjithanshme Malësisë së shekullit XX, pra i bën psikogramin, EKG-në, analizën e gjakut e të urinës, dhe del me përfundimin se Malësia vazhdimisht dhe pa kohë për çlodhje lufton për ekzistencë, se ajo po boshatiset, po rrjedhë përjashta, e sulmuar jo nga viruset, por nga një dhelpër e zezë me bisht të larmë, të cilën e ndihmojnë disa zogj të çoroditur me origjinë shqiponje, e cila, siç do të mund të konkludohej nga përfundimi simbolik i romanit, (kthimi i Palit pas 30 vitesh në vendlindje), mund të shërohet, ose të shpëtojë, vetëm me kthimin e një pjesë të atyre që kanë ikur.
Camaj, duke paraqitur Kalvarin e malësorëve në shekullin e dy X-ve, (romani fillon me largimin plot dramacitet të brendshëm të Palit nga Malësia për të shkuar në studime në Kosovë), dëshmon për krejt një epokë, madje në përmasa mbinacionale. Sepse Malësia ishte për një gjysmëshekulli pjesë e një akullnaje të madhe që quhej "vendet komuniste" dhe paraqiste një mikromjedis që pasqyronte mjaft mirë natyrën falso të parajsës aq të proklamuar marksiste-leniniste.
E kam pas thënë për librin "Rruga e pamëshirshme", e përsëris edhe tani, romanet e Fran Camajt, një kronikë letrare e historisë së malësorëve në shek. XX, do të duhej t'i lexojë çdo malësor dhe ato t'i ketë në bibliotekën e vet si dokument për breznitë që vijnë. Kjo vlen sidomos për ata që duan të dinë diçka më shumë për atë se si e përjetuan, brenda shpirtit, (matanë fjalëve), banorët e Malësisë shekullin XX.
Poezia e Kolec Traboinit është porsi eshkë që në pikëpjekje me lexuesin ndez një zjarrë të hidhur por joshës, të dhimbshëm dhe ngrohës, intensiteti dhe kohëzgjatja e të cilit varet nga substanca dhe kapaciteti marrës i këtij të fundit. Heroi lirik është në dialog të përhershëm (me lexuesin model) kurse thërmijat autobiografike aty-këtu vijnë si tablo kujtimesh dhe janë shumë të rëndësishme për ta kuptuar emocionin themelor motivues.
Nga Anton Gojçaj
Në bazamentin e përmendores poetike që për veten dhe të tjerët ndërton Kolec Traboini, qëndron eshku për jetën. Thellë në shpirtin e tij “të rreshkur nëpër strehëzat e botës” dhe të tunduar nga circat e kohës, ai e ruan drejtpeshimin e brendshëm dhe nuk bie në demoralizmin e deziluzionizmit. Shqisat për të regjistruar spektrin e pafund të trajtave dhe përmbajtjeve të jetës në larmitetin e saj, mendimi i mprehtë që çan si rreze hapësirat e kohës, misioni fisnik që i jep vetvetes për të dashuruar botën të tillë çfarë është, e mbi gjithçha femrën, metaforat tepër origjinale të ngjeshura me ndjenjë, të ndërtuara me invencion befasues dhe me porosi aq njerëzore, janë vetëm disa nga veçoritë e vargjeve të këtij autori.
“ e pikën e fundit të lotit tënd mos harro t’ma ruash do të mbledh të gjitha lotët e grave të botës të bëj me to një varëse për Diellin” (Lotët e grave)
Libri “Itaka grua” është si një kuti pandore, nga e cila dalin të mirat dhe të këqijat e jetës, virtytet dhe veset njerëzore, jeta si kryq që duhet pranuar me dinjitet dhe njëkohësisht si dhuratë që duhet shijuar me respekt. Timbri është konfidencial, kumtet janë të sinqerta, bindëse. Ka mësuar diçka nga Bukowski, Witmani dhe “beat”-nikët e tjerë, poeti shqiptar Kolec Traboini, apo ndoshta rrugët e jetës dhe ato të shpirtit e kanë çuar në përfundime të ngjashme me poetët amerikanë.
“ A janë gjinjtë e tu diell a nuk jam unë toka që dielli yt e ngroh?! lakuriqsia jote është pushtet mbi jetën fruti duhet ngrënë, fara duhet mbjellë ndaj zhvishu mikja ime,… eja e mos u dro! (Zhvishu)
Ka shumë mallë, nostalgji, në secilin varg, në çdo fjalë… Mallë për ditët e ikura që s’kthehen, nostalgji për vendet e dashura që u rri larg.
“ju lë peng fëmijërinë e fëmijëve të mi që me vete është e pamundur ta marrin dashurinë e gruas që tashmë është kthyer në nostalgji edhe akullin edhe zjarrin…
(…)
më puth me flladin tënd mesdhetar bekomë para se të iki se rrugët kanë e s’kanë kthim lamtumirë Atdheu im!” ( Pengjet e mia…)
Në poezinë shumë të bukur “Itaka grua” (por edhe “Çamja e bukur”) ta përkujton Lasgush Poradecin. Po ajo lehtësi magjepsëse e lojës me fjalët, me vargjet, me domethëniet e thella dhe muzikaliteti fluid… Dhe gjithsesi një erotizëm i këndshëm e lozonjar, i cili nuk kalon në ludizëm as në vulgaritet:
“ të më ndjellësh – të më çmendësh të harrohem i pa mend se nuk dua tjetër Itakë veçse trupin e gjirin tënd
bëj sikur – pakujdesia shulin nuk ja vuri derës e me vlagë të trupit tënd t’ia shuajmë zhegun kësaj fundvere…
Poezia e Kolec Traboinit është porsi eshkë që në pikëpjekje me lexuesin ndez një zjarrë të hidhur por joshës, të dhimbshëm dhe ngrohës, intensiteti dhe kohëzgjatja e të cilit varet nga substanca dhe kapaciteti marrës i këtij të fundit. Heroi lirik është në dialog të përhershëm (me lexuesin model) kurse thërmijat autobiografike aty-këtu vijnë si tablo kujtimesh dhe janë shumë të rëndësishme për ta kuptuar emocionin themelor motivues. Një tablo e tillë kuptimplote, gjendet në një poezi me titullin që ta kujton një roman të Markesit:
“ atbotë, në kohë të kolerës pyesnim njëri-tjetrin në mbrëmje ne shoqëria e djemëve të rrugës Badra: - Çfarë bane sot… - Bana dashni me Marianën vajzën e komandantit të Korpusit Bamë seks me sy u treta, u shkriva, ma piu palcën të zhveshun lakuriq e pushtova te arat e Pashës
ende në gjoks sisat ja ndjej” (Seks në kohë të kolerës)
Stili i Kolecit është i thjeshtë në shikim të parë, nuk është nga ata që zbehin dritën për të krijuar efekte enigmatike, mistike e mistifikuese, por i hapur dhe mjaft komunikativ. Mjeshtria e tij nuk është fshehja e ideve, por shpalosja e ligjërimit poetik. Ai nuk profetizon, misioni i tij është fisnikërimi dhe afirmimi i jetës. Në vargjet e tij gjen dritë, aromë, ndjenja, visore të natyrës dhe të shpirtit, vibracione erotike të gërshetuara me reflektime kombëtare, fisnore dhe familjare, gjithmonë në funksion të artit. Sado që herë-herë gati kalon në poezi narrative, gjithmonë ka nëntekst, domethënie të dytë, të tretë etj…
“ kur dallga e Egjeut brigjet të rrahë në mos sot, nesër, a pasnesër gjithmonë do të pres të m’ sjellësh ata gjinjë Çamërie që pikojnë si yjet e Udhës së Klumshtit në gjoks e në krahë do t’i marr t’u këndoj me lahutë një këngë Malësie…” (Gjinj Çamërie)
Në fakt, artin ai e nxjerr nga jeta e vet. Kështu, në një vëllim tjetër poetik (“Trinia ime”, Tiranë 2006), ai në një poezi rrëfehet, duke zbuluar trininë shenjte personale:
“mezi belbëzoj me dialektin e vendlindjes i harruar nëpër ishuj si Odise plak tre herë jetim u gjenda në shtegtime pa Babë, pa Atdhe e … pa Itakë” (Trinia ime)
Një trini tjetër përfshin formulën magjike të krijimtarisë së Kolec Traboinit, e cila si pasojë paraqet edhe çelësin për të depërtuar në semantikën sublime të saj: poezia, gratë dhe Itaka.
“ me hire si një virgjëreshë me emër femëror – si perri poezi … me këtë kurvicë përditë bëj dashuri! “ (Me një kurvice bej dashuri)
E ku është Itaka? Mos është në Shqipëri? Në Shkodër? Apo në vendlindjen e Atit, në Traboin?! Itaka gjendet në poezi?! Gjithkund ngapak, e më së shumti atje prej nga është nisur udhëtari mendjemprehtë, Penelopa ku e prêt… Pra, Itaka është grua.
Kolec Traboini është biri i bashkëluftëtarit të Dedë Gjo Lulit, poetit Palok Traboini. 16 vjet ka punuar në redaksinë e filmit dokumentar në Kinostudion Albaniafilm. Është fitues i disa çmimeve kombëtare për filmin dokumentar. Në vitin 1991 bashkë me familjen u vendos në Athinë. Prej vitit 1995 jeton në Boston (SHBA). Në vitin 2007, Klubi i Shkrimtarëve “Drita” – Athinë i ndan çmimin “Penda e Artë – Kadmus 2007” për opusin poetik dhe eseistik. Ka botuar këta libra:
Petalet e bajames së hidhur, tregime 1973 Ballada e largësive, album poetik 1995 Gjurmë në histori, letërsi dokumentare 1995 Rapsodi ushtore, ironi 1995 Katërkëndëshi i mundimeve, prozë 2000 Mos vdis dashuri, poezi 2002 Nokturn, poezi 2004 Requiem për një gjethe, poezi 2005 E vërteta përvëluese e Aristidh Kolias, ese 2005 Lufta e maleve – Palok Traboini, ese 2006 Trinia ime, poezi 2006 Koha e prostitutave, lirika & etyde 2007 Bukuri shkodrane, ese 2007 Itaka Grua, lirika 2008
(Ridvan Dibra, Unë, Franc Kafka dhe Karta e Bolonjës, prozë, ONUFRI, Tiranë 2008)
shkruar nga: Anton GojçajFakti se për krijimtarinë letrare të Ridvan Dibrës (i lindur më 1959, Shkodër) kanë shkruar, madje shumë afirmativisht, pena prominente të kulturës shqiptare si: Ardian Marashi, Bashkim Shehu, Kujtim Rrahmani, Stefan Çapaliku, Agim Vinca, Bashkim Shehu, Shkëlzen Maliqi, Ali Aliu e disa të tjerë, tregon se ky autor është regjistruar dhe vlerësuar nga kritika e letërsisë shqipe. Gjithashtu, disa nga krijimet e tij janë përkthyer dhe publikuar (ose pritet të publikohen) në gjermanisht, italisht, maqedonisht, malazisht (gjuha sllave që flitet në Malin e Zi)... Numri i librave të tij tani për tani sillet në rreth njëzet tituj, të botuar nga shtëpi botuese me renome në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni. Libri „Unë, Franc Kafka dhe Karta e Bolonjës“ është një përmbledhje e disa shkrimeve të botuara më parë me disa të reja. Në titullin e librit shfaqet simbolika e treshit (1.Unë, 2. Kafka, 3. Karta e Bolonjës), që pasohet nga një tresh tjetër, libri është i organizuar në tri pjesë: 1. Monumentet, 2. Mitet dhe 3. Misteret. Ndërkaq, edhe një tresh me interes për të komunikuar me këtë libër dhe këtë autor gjendet në tregimin „Mbi dashurinë, misteret e rrëfimit dhe të tjera“ ku narratori thotë se rrugët kryesore për ta kërkuar fabulën („Heroi ynë“) janë tri: 1. Tek të tjerët. 2. Tek librat. 3. Tek vetja.
Ky treshi i fundit del i saktë edhe për të shpjeguar se nga furnizohen me energji frymëzimet dhe lënda e tregimeve dhe parabolave të librit më të ri të prozatorit shkodran. Vepra letrare nuk përbëhet veç nga tema, por edhe nga stili, mënyra e të shkruarit. Ridvan Dibrën, disa nga studiuesit e lartpërmendur, e kanë njohur si shkrimtar „postmodern“. A janë veprat e R. Dibrës postmoderne? Megjithëse autori është pedagog në universitet, në ndonjërin prej shkrimeve brenda këtij libri, shfaqen aluzione mospajtimi dhe shigjetohen disa nga kriteret e bëra normë vlerësimi në gjykimet tona të përditshme intelektuale, si dhe ka refleksione „cinike“ por të mprehta, mbi sistemin e (pseudo)vlerave të instaluara përmes mediave, që kanë kapluar kulturën, shoqërinë dhe civilizimin bashkëkohor, sidomos të shqiptarëve. Me këtë qëndrim, tejet kontestues dhe herë-herë parodizues në raport me traditën dhe historinë, ky libër ka shije postmoderne.
Asnjë prozator bashkëkohor shqiptar nuk eksperimenton aq shumë me tingullin (shkronjën), me fjalën, me fjalinë, me sintaksën, me semiotikën... Ridvan Dibra është një aventurier i madh i gjuhës dhe ai shpesh i befason lexuesit me rrëfimet e veta, por edhe më shumë me mënyrat e rrëfimit. Si dikur marinarët që me t’u kthyer në portin amë, për t’i magjepsur bashkëbiseduesit, realitetet e vërteta që kishin përjetuar i përzienin me copa të imagjinatës, edhe narratori (ose narratorët) e Dibrës lexuesve të vet u përshkruan ngjarje të imagjinuara për heronjtë e njohur (më pak të njohur, ose të panjohur) të mitologjisë, biblikë apo të antikitetit grek, me çka t’i kujton apokrifet, që paraqesin një nga format (mostrat) karakteristike procedimore të postmodernës. Intertekstualiteti, aq shpesh i lakuar viteve të fundit edhe në kulturën tonë letrare, si njëri nga tiparet e postmodernës, është shumë i pranishëm në këtë libër, kështu që një lexues i cili nuk ka fare njohuri mbi mitologjinë antike greke, Biblën e Kuranin, i cili nuk i ka lexuar Kafkën, Kamynë, Borhesin..., nuk mund ta deshifrojë “koktejin” që i ofron Dibra. Një risi të cilën ky autor sjell në letërsinë shqipe është ajo që Ardian Marashi e quan “rrëfim i dyfishtë asimetrik”. Në disa krijime të vetat, duke krijuar ai vazhdimisht eksperimenton, ashtu që dy fjalive të cilat gjenden njëra (para ose) pas tjetrës, ua ndryshon vetëm nga një apo disa fjalë dhe rezultati del krejtësisht tjetër, paraqiten variacione të shumta, shpeshherë befasuese. Pa dashur të shes reçeta shkrimi, si dhe duke mos synuar të cënoj autonominë e shenjtë të krijuesit për të shkruar ashtu si ai zgjedh, kjo formë e të shkruarit, që duket aq freskuese dhe e pëlqyeshme në krijime të veçanta, po të shndërrohet në konstantë stilore, në vete bart rrezikun e kalimit në njëfarë përsëritjeje mekanike pjesësh rrëfimore me ca ndryshime të vogla dhe rënies në ekzibicionizëm që do të ishte qëllim i vetvetes. Tani për tani, Dibra është jashtë këtij rreziku, kurse veprat e tij duke qenë rishtare te ne në aspektin formal, nuk janë monotone, por janë “ndryshe”. “Ndryshe” në kuptimin krijues pozitiv. Ky narrator është “i parehatshëm”, atij i pëlqen të luajë me format dhe llojet letrare dhe kjo shkon aq larg sa që edhe për një studiues të përgatitur teorikisht, mund të mos jetë e lehtë të gjejë se cilit tip i takojnë “copat e prozës” siç janë “Erdhën robotët” ose “Dhjetë monumentet” (?)... Sa është e domosdoshme që lexuesi të dijë se për çfarë lloji letrar bëhet fjalë, kjo është një çështje tjetër. Me këto proza autori del postmodernist edhe për arsye se në to ai shlyen kufirin midis tregimit, parabolës dhe komentit. Gjithashtu ai shlyen kufijt në mes faktuales, fiksionales dhe mitikes. Kështu ai dëshmon se mund të shkruhet bukur e në mënyrë të pëlqyeshme edhe kur mungon fabula, kur vëmendja e lexuesit nuk magjepset nga ajo që thuhet, por nga mënyra e rrëfimit. Personazhet e tij janë prej fjalësh dhe frymës, atyre u mungojnë tiparet fizike. Në këtë libër rrëfen një narrator ironi të thellë dhe të mprehtë, spirituoz e cinik, i cili krijon ambient të tillë që lexuesi të dyshojë herë pas here në sinqeritetin dhe seriozitetin e tij, i cili sikur atë edhe dëshiron, pra të luajë me lexuesin... Teksti sikur e di se çfarë pret lexuesi, sikur në të vërtetë duke rrëfyer vetë narratori, “e lexon”, lexuesin e vet, një paradoks tipik postmodern, që mund të përkthehet kështu: rrëfimtari e di se çfarë pret lexuesi dhe atë edhe ia jep, por ashtu që, pas një kohe ky i fundit ta kuptojë se në fakt një pjesë të ligjëratës (ose gjithçka) e ka kuptuar mbrapsht, sepse fjalët e narratorit i ka pranuar në mënyrë tepër jokritike, njështresore, të mos them naive, duke mos qenë i përgatitur për një formë të tillë të këmbimit të ideve, emocioneve dhe mesazheve me botën e artit. Ridvan Dibra nuk tërheq vëmendjen vetëm pse është postmodern, por edhe pse në shkrimet e tij dekonstrukton mitet kombëtare apo universale, parodizon hierarkitë bashkëkohore dhe historike, ua luhat tokën nën këmbë projektuesve të sistematizimeve të mëdha. Në kulturën tonë letrare glorifikimi i veprave dhe shkrimtarëve është shndërruar në normë, prandaj edhe ndodh shpesh që kritikat të mos merren me seriozitetin e duhur nga vetë ata të cilëve u adresohen. Prej frikës se duke shprehur vlerësime negative do të kontribuohej në zvogëlimin e mëtejshëm të numrit të lexuesve, shkruhen recensione dhe kritika kryesisht apologjetike. Gjykuar sipas tyre, fitohet bindja se te ne shkruhen dhe botohen veç kryevepra... Vepra të realizuara mirë gjithsesi ka, por nuk janë të gjitha. Kjo më pastaj krijon një konfuzion te lexuesi, sepse kritika nuk e bën punën e vet ashtu si duhet: kritikon fare pak, e glorifikon shumë. Për këtë arsye autorët postmodernistë, çfarë është edhe shkrimtari nga Shkodra librin më të ri të të cilit po e prezantojmë, me të drejtë, nuk lodhen shumë për kritikën letrare dhe as për kritikët. Ridvan Dibra është vënë re prej kohësh nga kritikët, por pikërisht kjo prirje që të mos kritikohet askush e të lavdërohen të gjithë, e ngadalëson pak një pranim edhe më të fuqishëm e më të shpejtë të veprave të tij. Por ato lexohen përditë e më shumë. Koha e Ridvan Dibrës veç po vjen!
Box
Asnjë prozator bashkëkohor shqiptar nuk eksperimenton aq shumë me tingullin (shkronjën), me fjalën, me fjalinë, me sintaksën, me semiotikën... Ridvan Dibra është një aventurier i madh i gjuhës dhe ai shpesh i befason lexuesit me rrëfimet e veta, por edhe më shumë me mënyrat e rrëfimit. Si dikur marinarët që me t’u kthyer në portin amë, për t’i magjepsur bashkëbiseduesit, realitetet e vërteta që kishin përjetuar i përzienin me copa të imagjinatës, edhe narratori (ose narratorët) e Dibrës lexuesve të vet u përshkruan ngjarje të imagjinuara për heronjtë e njohur (më pak të njohur, ose të panjohur) të mitologjisë, biblikë apo të antikitetit grek, me çka t’i kujton historitë apokrife, që paraqesin një nga format (mostrat) karakteristike procedimore të postmodernizmit.
Box 2
Teksti sikur e di se çfarë pret lexuesi, sikur në të vërtetë duke rrëfyer vetë narratori e kontrollon, “e lexon”, lexuesin e vet, një paradoks tipik postmodern, që mund të përkthehet kështu: rrëfimtari e di se çfarë pret lexuesi dhe atë edhe ia jep, por ashtu që, pas një kohe ky i fundit ta kuptojë se në fakt një pjesë të ligjëratës (ose gjithçka) e ka kuptuar mbrapsht, sepse fjalët e narratorit i ka pranuar në mënyrë tepër jokritike, njështresore, të mos them naive, duke mos qenë i përgatitur për një formë të tillë t[ këmbimit të ideve, emocioneve dhe mesazheve me botën e artit.
Letërsia shqipe në Mal të Zi zhvillohet në margjinat e letërsisë së gjithëmbarshme shqipe, degë e pandashme e së cilës është. Ajo mbijeton në margjinat e jetës kulturore në Republikën e Malit të Zi, në hijen e plotë të krijimtarisë në gjuhët sllave.
E pra, sipas disa studiuesve libri i parë shqip, për aq sa dihet deri sot, “Meshari” i don Gjon Buzukut (1555), ka gjasa të jetë shkruar (dhe botuar?) mu diku në hapësirën e Ulqinit, Tivarit, apo në afërsi.
Deri te libri tjetër shqip, pas “Mesharit”, në këto treva është dashur të pritet më se 400 vjet. Edhe përkthimi i parë integral i Biblës (Besëlidhja e Vjetër dhe e Re) në gjuhën shqipe u realizua në Mal të Zi (e u botua në Kosovë), në fund të shekullit të kaluar, falë veprimtarisë shumëvjeçare të dom Simon Filipajt, në një fshat afër Ulqinit. Në Ulqin ka jetuar Hafiz Ali Ulqinaku (shek. XIX), që ka kultivuar të ashtuquajturën traditë të bejtexhinjve, që shkruan shqip – me shumë orientalizma dhe me alfabetin arab. Me studimin e autorëve të këtij orientimi letrar/kulturor, që nuk ka arritur të luajë një rol më të rëndësishëm në kulturën shqiptare, është marrë Sutki Malohoxhiqi, i cili mbi këtë temë ka botuar një libër.
Letërsia gojore
Derisa heshti e shkruara, lulëzoi letërsia gojore. Letërsia gojore (popullore) e shqiptarëve në Mal të Zi është e pasur në zhanre, në gjini, në tematikë etj. Ajo është gjithashtu pjesë përbërëse e korpusit të letërsisë gojore shqiptare.
Mbledhja sistematike e kësaj krijimtarie ka filluar relativisht vonë, kurse vetë shqiptarët e këtyre anëve me këtë aktivitet kanë nisur të merren veç nga gjysma e dytë e shek. XX.
Për vjeljen e zellshme të materialeve të folklorit në këto treva u dalluan: dr. fra Vinko Malaj, dom Simon Filipaj, mr. Ismail Doda, mr. Ali M. Ahmeti, P. Zef Jankaj, P. Kolë Berishaj, Idriz Ulaj, dr. Bahri Brisku, Hajro Ulqinaku dhe shumë të tjerë. Disa kanë shkruar temat e magjistraturës, disa mbase edhe kanë doktoruar mbi këtë lëmi.
Libra studimorë kanë shkruar: Ali M. Ahmeti, »Vajtimet dhe gjëmat shqiptare në Plavë dhe Guci« (Podgoricë 1986), dr. Pjetër Gjuravçaj, »Malësia në këngën popullore lirike dhe epike«, (botuar në gjuhën malazeze, Podgoricë 2001), Gjergj Gjuravçaj “Proza popullore e Malësisë së Mbishkodrës” (Shkup 2003), kurse Idriz Ulaj, në vitin 1978, botoi në Prishtinë librin »Këngë popullore nga Gucia«. Hasan I. Gjonbalaj botoi librin “Këngët historike në krahinën e Plavës dhe Gucisë” (1996).
Libri »Malësori këndon« i përgatitur nga Gjergj Hasanaj, botuar në Cetinë më 1971, një përmledhje mjaft vëllimore e këngëve popullore, vajtimeve dhe gjamëve, paraqet një thesar të vërtetë, me vlera enciklopedike, të krijimtarisë popullore në Malësinë e Madhe.
Ndërkaq, në mbledhjen e krijimtarisë gojore të viseve bregdetare, që është po ashtu mjaft e pasur dhe e larmishme, u dalluan veçanërisht Hajro Ulqinaku, dr. Bahri Brisku etj.
Shkrimtarët shqiptarë nga Mali i Zi
Ngjashëm si në Kosovë, librat e parë në gjuhën shqipe në Mal të Zi u botuan pas Luftës së Dytë Botërore. Madje, disa nga autorët më të dalluar të letërsisë shqipe në Kosovë, u lindën në Mal të Zi. Për shembull, Esad Mekuli (1916-1993), i njohur edhe me pseudonimin Sat Nokshiqi, pionieri i letërsisë shqipe në Kosovë, themelues i revistës më të njohur për letërsi në Kosovë, »Jeta e re«, në faqet e së cilës i botuan punimet e para pothuaj të gjithë shkrimtarët e njohur të Kosovës, është i lindur në fshatin Nokshiq afër Plavës. E. Mekuli vargjet e para i ka shkruar dhe botuar në periodikun e kohës në gjuhën serbe, por më pastaj ka shkruar shqip. Librat e tij më të njohur janë: »Për ty«, »Dita e re«, »Avsha ada«, »Vjersha«, »Brigjet«, »Drita që nuk shuhet«. Vargjet e tij janë përkthyer në gjuhët e të gjitha kombeve të ish Jugosllavisë, si dhe në shumë gjuhë të tjera. Nga e njëjta trevë është edhe kritiku i parë i mirëfilltë i letërsisë në Kosovë, Hasan Mekuli, njeriu që megjithëse nuk botoi për së gjalli ndonjë libër të veçantë, në periodikun e kohës ka publikuar disa qinda recensione, vështrime kritike dhe studime letrare.
Duhet përmendur se edhe më heret, mbase qysh në deceniet e para të shekullit XX paraqiten disa poetë malësorë, si p.sh. bashkëluftëtari i Ded’ Gjon Lulit, publicisti dhe mësuesi Palok Traboini (1888-1951), autor i poemës “Lufta e maleve” (shkruar në Prizren më 1911 dhe publikuar vetëm 84 vjet më vonë, falë angazhimit të të birit të tij, gjithashtu poet, Kolec Traboinit), pastaj Martin dhe Mirash Ivanaj, që po ashtu në gjysmën e parë të shekullit të kaluar shkruan vargje (në gjuhën serbe, por para disa vitesh janë përkthyer dhe botuar shqip, në Tiranë), shkrimtari dhe publicisti Nikollë Ivanaj ("Lulet e pasosme", Tiranë 1944). Pas tyre në kohë vjen Nol Berisha (1923-1997), i lindur në Grudë, i cili gjithashtu gati gjithë jetën e kaloi në Ferizaj, Kosovë. Nol Berisha është autor i librave: »Lyra e vjeshtës« , »Thjeshtësi«, »Fije që lidhin kohë« , »Si ka mësuar Frani të lexojë«, »Shtëpiza në blerim«, «Legjenda e varrit» etj.
Edhe njëri ndër personalitetet më të njohur të jetës kulturore (dhe politike) në Kosovë, romansieri, tregimtari, kritiku dhe historiani i letërsisë, polemisti dhe publicisti, akademik Rexhep Qosja u lind më 1936 në fshatin Vuthaj. Vepra e tij më e njohur, që është përkthyer në disa gjuhë, është romani »Vdekja më vjen prej syve të tillë«, por ka qenë produktiv edhe në dramë (»Sfinga e gjallë«). Qosja është autor i studimit kapital »Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi« në tri vëllime, “Prej letërsisë romantike deri te letërsia moderne”, si dhe dhjetëra librave të tjerë. Rexhep Qosja është një figurë markante e kritikës letrare shqipe në Kosovë e më gjerë.
Idriz Ulaj (1942) është një autor tjetër i lindur në Vuthaj, e që tani jeton në Prishtinë. Ai është autor i përmbledhjeve poetike »Prizma« dhe »Edhe një orë dritë«.
Ali M. Ahmeti (1944-1990) përveç se studioi folklorin shkroi edhe poezi, por libri “Kur dritat fiken” (Ulqin 1995) dhe të gjitha vëllimet e tij të tjera me vargje dolën pas vdekjes së autorit. Ali Llunji (1939) ka botuar dramën “Lugu i Xhemiles”, por shkruan edhe prozë për fëmijë, monografi etj.
Mehmet Kraja (1952) është ndër penat më të spikatura të publicistikës në Kosovë. Kraja mbi 30 vjet jeton në Kosovë (me një pauzë disavjeçare në vitet 90, kur jetoi në Tiranë). Ka shkruar disa romane: «Gjurmë në trotuar», «Moti i madh», «Udhëzime për kapërcimin e detit», «Sëmundja e ëndrrave», «Net bizantine», «Edhe të çmendurit fluturojnë», pastaj librat me tregime «Vdekja pa emër», «Portat e qiellit», «Njëzet tregime për kohën e shkuar», disa drama, një libër me vështrime kritike etj. Kraja për krijimtarinë e tij letrare u shpërblye me shumë çmime letrare, në Kosovë dhe në Shqipëri.
Basri Çapriqi (1960) paraqet pa dyshim njërin ndër emrat më të njohur të poezisë bashkëkohore shqipe. Ky autor deri më tani ka botuar tetë libra, pesë përmbledhje poetike: «Ulli me dy mijë unaza», «Në fund të verës», «Ma qet gjuhën», «Frutat bizare», “Zbutja e gjarpërit”, pastaj edhe të natyrës kritike/shkencore, i fundit nga të cilët është studimi «Simboli në letërsi» (Prishtinë, 2005). Vargjet e tij janë përfshirë në shumë antologji të poezisë bashkëkohore shqipe, tek ne dhe në gjuhë të huaja.
Anton Berishaj (1965) librin e vet të parë, përmbledhjen e poezisë «Lule mëngjesi» e botoi në Podgoricë (1986), kurse në vitin 2006, në Prishtinë, doli nga shtypi libri i tij i dytë, studimi «Retorika dhe letrarësia – Teksti i Bogdanit». Hasan I. Gjonbalaj (1935) u lind në Vuthaj por jeton në Pejë. Ka botuar shumë vepra: “Përmallime”, “Stina me një krah”, “Në sy një mal” dhe “Dritare e burgut tim” - të gjitha në vargje, si dhe disa vepra të tjera në gjini dhe zhanre të ndryshme.
Edhe shkrimtari Hajro Ulqinaku (1938) shumë vjet jetoi në Prishtinë, kurse në vitet e fundit është pak atje - pak në Ulqin. Ka publikuar rreth 25 libra, më së shumti prozë për fëmijë, që janë botuar në Prishtinë, Tiranë, Shkup dhe Podgoricë. Disa nga librat e tij janë: “Fëmijët e detit”, “Margaritarët e zez”, “Çelsi i artë”, ”Mbrëmje pulëbardhash”, “ Ani, Beni, ani”, “Panorama e detit”, “Ligji i detit”, “Pulëbardhat në antenë”, “ Mos qaj Kestrina”, etj.…
Disa poetë shqiptarë nga Mali i Zi jetojnë dhe krijojnë në diasporë. Nokë Sinishtaj (1944), me banim në Zvicër, është autor i disa librave në poezi: «Mogilat e Kshevës», «Te vorret e Kshevës», «Në vend të epitafit», «Syri i ngujuar», pastaj i romanit «Apokalipsi i Pashkut nga Bjeshkët e Nemuna» etj.
Edhe Lulash Palushaj (1944), me banim në SHBA, ka botuar dy përmbledhje poetike: «Rrajë të ndame» dhe «Votra ime», si dhe librin «Malësia dhe fiset e saj»..
Jaho Kollari (1961), i lindur në Ulqin por që tani po ashtu jeton në diasporë, ka botuar një libër me poezi “Shtëpia në mes ullinjve” dhe një me tregime “Terapia”.
Gjithsesi numri i autorëve që u lindën në Malin e Zi, por që jetojnë dhe krijojnë në vende të tjera është më i madh sesa që është paraqitur këtu, por ata nuk u përfshinë në mungesë të të dhënave të sakta.
Letërsia shqipe në Mal të Zi
Letërsia shqipe shkruhet edhe në Malin e Zi dhe kryesisht në dy qendra të vogla, në Ulqin dhe në Malësi. Ulqini me rrethinë, duke qenë qendër urbane dhe turistike, ka një jetë më të pasur me ngjarje kulturore dhe më shumë autorë e botime.
Për letërsinë shqipe në Mal të Zi më seriozisht mund të flitet nga viti 1978, kur filloi të botohet revista »Koha«, të cilën, deri në mbylljen e saj, e redaktoi Gjergj Gjokaj. Revista në fjalë ka dalë çdo dy muaj, gjithsej 54 numra në 11 vjet (1978-1989). Ajo ka lozur një rol shumë pozitiv për kulturën e shqiptarëve në Mal të Zi, e sidomos për nxitjen dhe afirmimin e talentëve të rinj. Në kuadër të bibliotekës së kësaj reviste u botuan edhe disa vepra letrare të shkrimtarëve shqiptarë të këtyre anëve. Në »Kohë«, nga numri në numër janë botuar edhe përkthime nga letërsitë e huaja, sidomos nga ajo malazeze.
Vetë Gjergj Gjokaj (1926-1997) nuk ka botuar kurrë vargje të vetat në revistën që e redaktoi, mirëpo, pas vdekjes së tij, miqtë dhe të afërmit i mblodhën vjershat që ai i kishte shkruar dhe i botuan me titullin »Ma shembët folenë« (Tuz, 2000).
Ibrahim Berjashi (1948) përveç se merret me gazetari, kohë pas kohe publikon edhe vepra letrare për fëmijë dhe për të rritur. Deri tani ka botuar librat : “Lule prej guri”, “E tej Malësi e det”, “Veloret e bardha” – poezi për fëmijë, “Lundra e humbur” –tregime dhe novela për fëmijë, “Orët e vetmisë”, “Floçka e liqenit” – tregime, etj. Berjashi është edhe autori i një përzgjedhjeje të poezisë së autorëve shqiptarë nga Mali i Zi, “Dritaren lëre hapur”.
Asllan Bisha (1945) i mbetet besnik prozës. Bisha ka botuar disa libra me tregime për të rritur dhe për fëmijë. Veprat e tij më të njohura janë: “Valët e detit”, “Net peshkimi”, “Nusja e detarit”, “Dasma e peshqve”, romani “Dashuri te palma” etj.
Liriku Haxhi Shabani (1963) ka tërhequr vëmendjen e lexuesve dhe të kritikës me dy përmbledhje poetike: “Të kërkoj” dhe “Natë e portokalltë”. Në vitin 2008 ai botoi edhe studimin interesant nga fusha e gjuhësisë “Rrezikimi i gjuhës shqipe”.
Vepra letrare në gjuhën shqipe, nga Ulqini me rrethinë, botuan edhe Hajredin Kovaçi, Lumnije Hoxha, Suzana Llolla, Senada Veliqi, Shaban Osmanaj etj.
Ndërkaq në territorin e Malësisë së Madhe viteve të fundit po ashtu kemi gjallëri në fushën e botimeve shqipe. Disa nga autorët e kësaj treve veprat e veta i botuan në Tuz, ngjashëm me autorët nga viset bregdetare që veprat e veta i botuan në Ulqin, e disa prapë në qendrat e tjera shqiptare, qoftë në Prishtinë, qoftë në Shkodër a Tiranë.
Rrok Gjolaj për shembull përmbledhjen »Kulla ime« e botoi në Shkodër, kurse Rrok Berishaj librin poetik “në mes të ditës« e botoi në Tuz. Edhe Nikollë Berishaj (1960) vëllimin e tij poetik »Sub rosa dictum«, e botoi në Tuz. Përveç kësaj N. Berishaj është edhe përkthyes i letërsisë nga sllovenishtja në shqip dhe anasjelltas. Ka përkthyer në sllovenisht “Prillin e thyer” të I. Kadaresë, në shqip romanin “Asgjë s’është ajo që duket se është” të shkrimtarit malazias B. Brkoviq, ka përkthyer dhe përgatitur për shtyp një antologji të poezisë sllovene (botuar në Tiranë 2008) etj. Ai e hartoi edhe fjalorin e vetëm sllovenisht-shqip, i cili ka përjetuar dy botime, një në Lubjanë dhe tjetrin në Tiranë.
Një përmbledhje me poezi, »Lama e Doklit«, e ka botuar, në Tiranë, politikani poet Ferhat Dinosha.
Anton Gjuravçaj shkruan poezi dhe prozë. Është autor i përmbledhjes »Baladë vertikale« dhe i librit me tregime »Memento«, që i është botuar edhe në gjuhën malazeze. Vitin e kaluar në Tiranë doli nga shtypi romani i tij i parë “Vdekja e valëve”. Anton Gojçaj deri tani ka botuar librat: “Poezi”, “Qengj i harruar natën në mal” - tregime, “Passio” – roman, “Tema e heroit nacional në letërsi” – ese, “Fakticiteti në letërsi” – studim dhe “Shija e librit” – recensione, interpretime, ese.
Libra poetikë kanë botuar edhe Atë Pashko Gojçaj, Gjelosh Junçaj, Valentina Gorvokaj, Shqipe Dushaj, Atë Kolë Berishaj etj.
Ndër shkrimtarët nga Malësia dallohet prozatori Fran Camaj (1949) i cili në pesë vjetët e fundit botoi tre romane: “Rruga e pamëshirshme”, “Dashuri e dhunuar” dhe “Mëshira e pamëshirshme”, si dhe librin publicistiko-eseistik “Kohët flasin”. Romanet e F. Camajt u pritën mire nga lexuesit, por edhe nga kritika. Libra në prozë kanë publikuar edhe Martin Bojaj, Kolë Ujk Gali etj.
Poezia - një kalavesh i vogël i pjergullës shqiptare
Në vreshtën e pafund të artit poetik, poezia të cilën e shkruajnë dhe botojnë shqiptarët në Malin e Zi është një kalavesh i vogël në pjergullën e poezisë shqipe. Historia thotë se trevat ku jetojnë shqiptarët, në Malin e Zi të sotëm, ishin të banuara nga fiset ilire mijëra vjet më parë. Prandaj, ata që nuk i kanë të njohura rrjedhat historike e politiko- kulturore, ngapak i habit fakti se në këto anë, që sot paraqesin viset gjeografikisht më perëndimore të banuara nga shqiptarët, librat e parë të poezisë në gjuhën shqipe, (sa dihet deri sot), u botuan vetëm në çerekun e fundit të shekullit XX.
Pozita e poetëve shqiptarë këtu është e vështirë edhe për faktin se komuniteti shqiptar në Malin e Zi numerikisht është i vogël (krahasuar me trevat e tjera të banuara me shqiptarë). Pavarësisht nga gjithçka, krahas poezisë që shkruhet në gjuhët sllave dhe që ka një status sadokudo më të mirë sepse gëzon një përkrahje diç më të mirë nga institucionet e vendit, (artin vërtet nuk e garantojnë institucionet, por ato gjithsesi e promovojnë atë), në Malin e Zi shkruhet dhe botohet edhe poezia në gjuhën shqipe. Janë disa dhjetëra përmbledhje poezish, të botuara nga ArtClubi i Ulqinit, ILLYRICUMI i Tuzit, apo botime të vetë autorëve (samizdat). Në Ulqin ekziston një manifestim poetik, që tashmë është bërë tradicional dhe i njohur edhe në rrafshin kombëtar, “Kalimerja poetike”.
Poetët më të njohur shqiptarë, që aktualisht jetojnë dhe krijojnë në Malin e Zi janë Ibrahim Berjashi, Haxhi Shabani, Lumnije Hoxha, Hajredin Kovaçi, Rrok Berishaj, Nikollë Berishaj, Anton Gjuravçaj, Zef Gjuravçaj, Rrok Gjolaj, Anton Gojçaj, Hajro Ulqinaku (ky i fundit shkruan kryesisht për fëmijë) etj. Për nga numri janë shumë më pak se poetët e Shqipërisë, të Kosovës apo ata nga Maqedonia, por në mjeshtëri, në ndjeshmëri, në poetikë ka njëfarë larmiteti. Poezia shqipe në Malin e Zi ka marrë diçka nga bluja e Adriatikut dhe po ashtu diçka nga bardhësia e alpeve shqiptare, një gërshetim që mundëson horizonte të gjera e të thella të të menduarit dhe fluturime të rrezikshme por të bukura në qiejt e imagjinatës. Përmbajtjes i kushtohet më shumë kujdes sesa formës, por jo gjithmonë dhe jo nga të gjithë. Për të mos shkaktuar një keqkuptim, ajo që dua të them është se poezia shqipe në Malin e Zi, nuk pëlcet nga vlerat antologjike, por as shpërfilljen totale nuk e meriton.
Përfundim
Letërsia shqipe në Mal të Zi sado që është në margjinat e kulturës shqiptare, jep fryte. Janë botuar dhjetëra përmbledhje të poezisë, libra me tregime, novela, romane, vepra për të rritur dhe për fëmijë, madje edhe recensione dhe studime letrare. Herë pas here autorët e këtyre trevave botojnë edhe libra me vlera të konsiderueshme letrare. Prandaj, megjithëse kjo letërsi zhvillohet në cep të hapësirës shqipfolëse, vlerat e saj nuk duhet të nënvlerësohen. Autorët në fjalë nuk janë vetëm epigonë, as vetëm relikte, por ndër ta ka edhe krijues të cilët njohësit e artit i vlerësojnë për origjinalitetin. Përveç R. Qosjes, M. Krajës, B. Çapriqit, A. Berishajt etj., të cilët jetojnë në Kosovë e janë të njohur në nivelin mbarëkombëtar, edhe disa autorë me banim të përhershëm në Mal të Zi, si p.sh. I. Berjashi. F. Camaj, A. Bisha, H. Shabani, A. Gjuravçaj etj., janë të rëndësishëm me krijimtarinë e vet.
MBI KRIJIMTARINË POETIKE TË ZEF GJURAVÇAJ-t
Fjala në njeri e gdhendur
Zef Gjuravçaj u lind në Triepsh të Malësisë, në vitin 1953. Shkollën fillore e ka ndjekur në vendlindje, kurse Normalen në Shkup, ku i vijoi edhe studimet për histori dhe gjeografi. Ka qenë redaktor i shtojcës në gjuhën shqipe në gazetën “Tribina” dhe redaktor në TV-në e Malit të Zi.Aktualisht është drejtor i SHF Gjergj Kastrioti Skënderbeu në Triepsh.
Deri tash ka botuar dy libra: “Mëngjeset e qeshura” - poema për fëmijë, Podgoricë (Titograd) 1990, dhe “Shtegu i malit” - poezi për të rritur,Tetovë 1994.
Anton Gojçaj
1. Poemat për fëmijë
Ndër shqiptarët e Malit të Zi numri i autorëve që shkruajnë për fëmijë është i vogël, ndërsa në Malësi numërohen në gishta. Njëri prej tyre është Zef Gjuravçaj.
“Mëngjeset e qeshura” është një vëllim modest që përbëhet nga gjashtë poema për fëmijë. Ato i cilëson gjuha e qartë, figuracioni i thjeshtë dhe i afërt për fëmijë, një muzikalitet i lehtë dhe kryesisht i natyrshëm, përshkrimet idilike…
Gjuravçaj është ndër ata krijues të cilët e njohin dhe e çmojnëkureshtjen e fëmijëve, prandaj edhe e ngacmojnë atë. Vargjet e tij përcjellin mësime e porosi edukative të dashurisë për vendlindjen, pyjet, detin dhe natyrën në përgjithësi, lavdërojnë punën (mësimin) dhe shoqërinë (miqësinë), bashkëjetesën...
Me përjashtim të poemës së parë që është e shkruar në katër strofa tetëvargëshe dhe poemës së fundit “Bisedë telefonike”, poemat e tjera janë të shkruara në strofa katërshe dhe janë të gjitha të rimuara. Kjo i bën ato më të kollajta për t’i lexuar nxënësit.
Një shembull tipik ku poezia merr edhe funksion didaktik (duke kultivuar edhe sensin për ekologjinë) e gjejmë te poema “Pikniku”:
Nga drunjtë e pyllit
kemi shumë dobi,
e pastrojnë ajrin
na sjellin shumë mirësi…
Verës na bëjnë hije
ndërtojmë orendi,
ruajnë tokën nga vërshimet
dimri kur bën kërdi.
Poema tjetër me titullin “Luleborat e truallit tim” është një tregim në vargje, në të cilin përmes fatit të një çuni i cili nga një bari i vogël (të cilit i humbin delet), bëhet mësues që lufton analfabetizmin,arsyetohet (për qëllime edukative) domosdoshmëria e ndërrimit të botëkuptimeve njerëzore nëpër kohë.
Zef Gjuravçaj edhe në vargjet kushtuar lexuesve të vegjël përmend dukurinë e kurbetit. Kështu, në “Bisedë telefonike” përmes dialogut, që po të mos ishte satirik do të kishte edhe vlera të konsiderueshme humoristike,shpalos çarjen e madhe që kishte filluar të gëlltiste jetën në vendlindjen e poetit, Malësi, si pasojë e mërgimit….
Unë, i gjori, kam ndodhur fatzi,
Si t’ia bëj hallit or’ baba?-
Unë shumë pak kam fituar para.
Nëse për mua keni shumë mall
M’i dërgo dy mijë dollarë –
Sa të vij për t’u parë!
Natyrisht se me poemat e veta Gjuravçaj nuk ia doli që ta (para)ndalojë dukurinë e ikjes së bashkëvendasve në mërgim, (për çka edhe lexuesit e vegjël të poemave të tij, në trevat malore, janë çdo ditë e më pak në numër), megjithatë vetë fakti se ai me shembullin e vet personal, jo vetëm me mënyrën e të shkruarit të fjalës së bukur e të lashtë shqipe, por edhe me vazhdimësinëe të jetuarit midis shkëmbinjve të Triepshit, porsi kapiten i betuar në anije prej guri, pa dashur me këtë të kritikoj ata që zgjodhën ndryshe,dëshmon për artin e vet dhe filozofinë e tij jetësore.
2. Poezitë për të rritur
Gjuravçaj është poet i vendlindjes. Ai është i magjepsur nga historia, tradita dhe vlerat morale të fisit e popullit të vet. Andej vjen ngjyrimi i fuqishëm patetik që karakterizon për shembull vjershën “Shtegu i malit”, sipas së cilës titullohet edhe libri, por edhe vjershat “Malësores”,“Besa”, “Një ditë pas jetës”… Retorika glorifikueseduhet kuptuar në kontekstin e mendësisë epike që funksionoi edhe si formulë mbijetese në epoka të stuhishme, me shumë sfida e sakrifica, te banorët e Alpeve shqiptare.Mirëpo, kjo dashuri e madhe deri në obsesion, me peshën e vet, nganjëherëe rëndon dhe e pengon poetin të ngjitet në majat e larta të artit universal.
në ty askush nuk shprehu dyshimin në besnikërinë që pate
me kanun të vjetër shtrove bukë e kripë në sofër
pragjeve të kohës furka e boshti tjerrin kujtimet në timen shtëpi
Ti malësore pa bëza e fërfëllimë kalove fërfëllazat e stinëve në skamje
stoicizmin e dinjitetin nuk i thyen dot vuajtjet në kalim
prore furkën e pate pasdarket në dritë të bishtukut ndeje
nënë malësore hartove një histori madhështore
(Një ditë pas jetës)
Nga pozicioni i dëshmitarit të ngjarjeve që zhvillohen në kohë, folësi lirik përmes diskursit pëshkrues e raportues, porme figuracion të latuar me kujdes dhe gjithmonë në përshtatje me kontekstin, përcjell imazhe që në vete fshehin porosi të caktuara, të cilat në shikim të parë mund të duken paksa “të ngurta”, por në fakt përbrenda ruajnë frymën e një rekuiemi me frymë epike për një jetë në tharje e sipër. Një vajtim pa lot, pa zë… Thënë ndryshe, poezia e Zef Gjuravçajt nuk është gjithaq dinamike, buçitëse dhe farfuritëse, por është refleksive, me shprehje të pjekura dhe mendime të matura mirë emirë, me nëntekst të thellë që grish në meditim.
Pranë mullirit lisi i gjinisë
Hedh drithin në kosh
Dhe shkëput gurin e varrit
Tash mbi moknën e mullirit
Era shkund gjethet
Shan zotin pa ujë
(Mulliri)
Poezitë e këtij tipi, megjithëse të shkurtra, miniaturale, që nënkuptojnë më shumë sesa që deklarojnë, pra, në një mënyrë lexuesit i lënë hapësirë që të gërmojë më shumë në to dhe ta plotësojë me eksperiencën, me idetë dhe shqetësimet e veta. Poezitë etilla janë më të realizuarat në këtë vëllim dhe në to shpesh gjen mikrostruktura të bukura stilore, që flasin për një kulturë estetike të formuar të autorit: “Jehonën e dogjën të rrahurat ekëpucëve” (Disa vjet më vonë), “Katër stinët e vitit / frymën ndaluan për ne“ (Midis qiellit e tokës), „në gjinjtë e vashave / pëllumbat freskohen“ (Kohë mikluese), „Ti malësore uji i syrit tim“ (Malësores) et.etj.
Vëllimi me poezi për të rriturit, “Shtegu i malit”, është i ndërtuar në shtatë cikle dhe
është si një arkë prej guri, jo në kuptimin e një sarkofagu që bart një kufomë në amshim, por si një arkë që ruan farën e një dashurie të pastër e të dinjitetshme për natyrën dhe për njerëzit e trevës së vet e më gjerë.
PREZANTIM Sintezë e shumanshme me autorë kompetentë
(Në një cep të Ilirisë, Monografi për shqiptarët në Mal të Zi, botuar në Pejë - 2006)
Anton Gojçaj Redaksia, e përbërë nga pesë emra të njohur, (të gjithë me tituj akademikë dhe me origjinë nga Mali i Zi), ka arritur të realizojë një projekt ambicioz - që brenda një teksti monografik të përfshijë të dhëna nga shumë fusha të sferës së kulturës shpirtërore, pastaj të zhvillimeve historike, demografike, sociologjike, etj.
Monografia nuk u shkrua nga një autor i vetëm, por nga një ekip i tërë, (disa prej tyre janë ekspertë të njohur për fusha të caktuara edhe në nivelin kombëtar, të tjerët prapë persona të njohur, njerëz të penës dhe të katedrave universitare), mirëpo falë punës së redaksisë së ngushtë, vepra del deridiku koherente për llojin e vet, pavarësisht nga spektri i gjerë tematik dhe numri i madh i autorëve (rreth 30) të teksteve.
Gjeografi dhe publicisti dr. Nail Draga mban autorësinë e pesë punimeve në këtë monografi, që trajtojnë tema mbi shtrirjen territoriale, ndryshimet demografike, pastaj çështje të mjedisit, por edhe analiza politike e ekonomike, mbi shqiptarët në Mal të Zi.
Me kontribute shkencore mbi historinë e shqiptarëve në këto troje, me nga dy punime, paraqiten mr. Gjergj Nikprelaj, prof.dr. Jahja Drancolli dhe prof.dr. Romeo Gurakuqi, pastaj, me nga një punim, edhe mr. Riza Rexha, dr. Bahri Brisku, prof.dr. Marenglen Verli, dr. Zekeria Cana, Don Nosh Gjolaj, Hasan Gjonbalaj, dhe Dom Nike Ukgjini.
Prof. dr. Anton K. Berishaj në studimin e tij i bën një trajtim trevës së Malësisë prej pavarësisë dhe vetadministrimit deri në ndarje.
Lidhur me gjurmët e hershme të filologjisë shqiptare shkruan prof.dr. Ruzhdi Ushaku, kurse Fran Camaj dhe Haxhi Shabani, secili prej tyre, kanë nga dy shkrime me tematikë nga gjuhësia dhe mediat. Edhe dr. Mehmet Ahmetaj paraqitet me një punim nga lënda e gjuhësisë.
Dr. Rexhep Munishi në dy studimet e veta sjell të dhëna mbi traditën etnomuzikore të shqiptarëve në Mal te Zi dhe disa shënime etnomuzikologjike nga Ulqini.
Për fushën e arkitekturës shkruan mr. Flamur Doli, kurse një vështrim mbi etnologjinë e shqiptarëve në Mal të Zi e publikon prof.dr. Ukë Xhemaj. Në këtë pjesë të spektrit tematik mund të vendoset edhe studimi i prof.dr. Hajrullah Koliqit që flet mbi kushtimet hyjnore në Krajë.
Prof.dr. Palokë Gj. Berisha ka dhënë informacione, me metodologji shkencore, mbi shkollat dhe arsimin e shqiptarëve të trevave që i përfshin projekti i monografisë.
Dr. Martin Berishaj i qaset Besëlidhjes së Malësisë, kurse akademik Mehmet Kraja merret me komunikimin dhe identitetin.
Prof. dr. Basri Capriqi arrin që në eseun e vet të japë një sintezë të karakterit të një leksikoni "sui generis" të autorëve shqiptarë (midis tyre edhe Z. Hoxiqi që nuk shkruan shqip) të letërsisë - nga Mali i Zi, punim ky që me siguri është më seriozi deri sot për këtë pjesë, përndryshe të pandashme, pra integrale, të letërsisë shqipe në përgjithësi.
Qazim Muja në artikullin e vet paraqet emra të shquar të artit pamor, muzikës, teatrit, filmit dhe ekranit. Ali Cenaj bën një vështrim historik mbi organizimin administrativ-politik dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi, kurse dr. Lukë Gjokaj shkruan për shqiptarët në Amerikë.
Mbi kushtet natyrore per zhvillimin e turizmit në viset shqiptare në Mal të Zi flet punimi i Nexhat Avdiut.
Njeriu më meritor për realizimin e këtij botimi reprezentativ, të zbukuruar nga qindra fotografi, prof.dr. Anton K. Berishaj në parathënie thotë: "Këtu sqarohen dhe zbatohen me përkushtim dhe përpikëri aparatura shkencore, qasja metodologjike dhe mbështetja e interpretimeve të prezentuara, në burime dhe faktografi të qëndrueshme, të përzgjedhura me kujdes të veçantë.“
Megjithëse prof.dr. Anton K. Berishaj thotë se "ambiciet e ekipit që punoi në hartimin e kësaj monografie nuk ishin gjithëpërfshirëse", si dhe faktit se kjo monografi edhe mund të ketë ndonjë zbrazëtirë apo mangësi, pa dyshim, ajo paraqet një sintezë të shumanshme, serioze dhe shkencërisht të bazuar, prandaj edhe kompetente, për shqiptarët në Mal të Zi.
(Ky prezantim libri u botua në gazetën “Koha javore” nr. 246, viti 2006)
GJERGJ GJOKAJ DHE POEZIA E TIJ
Britma e ngujuar
Anton Gojçaj
Varësisht nga raporti që mbajnë ndaj kontekstit jashtëletrar, ose mjedisit ku jetojnë e veprojnë, shkrimtarët mund të ndahen në dy grupe: njëra palë mbajnë një distancë më të madhe ndaj botës që i rrethon, duke reduktuar në një shkallë të lartë komunikimin me përditshmërinë kalimtare, për t’iu kushtuar një krijimtarie “simbiotike” personale-universale, kurse grupi tjetër i shkrimtarëveartin e sheh si pjesë të kontekstit, pra brenda ngjarjeve shoqërore në gjithë kompleksitetin e tyre dhe shpesh aktivizohen drejtpërdrejt në formësimin e saj..., qoftë përmes inkuadrimit në lëvizje a forca të ndryshme politike, qoftë duke reflektuar dhe ndikuar në dukuritë shoqërore përmes shkrimeve të veta. Këta të dytët njihen edhe si shkrimtarë të angazhuar. Të parët janë më tepër hulumtues formash të reja estetike, e të dytët u mëshojnë më shumë porosive të tekstit poetik, megjithëse, të mos ketë keqinterpretim, as këta, sidomos më të mirët, nuk janë pa shkathtësi në pikëpamjen e mjeshtërisë së të shkruarit.
Po Gjergj Gjokajn (1926-1997), në bazë të poezive që përmban libri, “Ma shembët folenë”, në cilin grup mund ta radhisim?
Zakonisht ndodh që me qëllim të ndriçimit të gjenezës dhe motivimit të një poezie të caktuar gjurmohen fakte të njohura e më pak të njohura nga jeta private dhe publike e autorit. Në rastin e Gjokajt ndodh e kundërta, ai ishte protagonist i rëndësishëm i ngjarjeve shoqërore dhe kulturore në mjedisin e vet, por poezinë e shkruante “fshehurazi” dhe pak kush e dinte se ai shkruante vargje sepse, sa ishte gjallë, nuk i botonte. Mirëpo miqtë e Gjergjit, pas vdekjes së tij, i gjetën vargjet e tij, i përmblodhën dhe publikuan vëllimin “Ma shembët folenë” (Illyricum, Tuz, 2000), në bazë të të cilit ai tani mund të quhet edhe poet, si dhe tëbëhen analiza e krahasime mbi rrjedhën e mendimeve dhe preokupimet kruciale të tij.
Gjergj Gjokaj është tip shkrimtari që duhet parë në kuadrin e kohës dhe vendit ku jetoi.
Nga shënimet e datave në fund të vjershave konstatohet se ai ka shkruar vazhdimisht poezi, pothuaj gjatë gjithë jetës, por jo me shumicë. Nëse ky vëllim i përfshin të gjitha poezitë e tij, del se ai ka shkruar mesatarisht një poezi në vit, pa i numëruar vitet para se t’i mësonte shkronjat. Frymëzimet i voli nga jeta, kryesisht nga zhgënjimet, dëshpërimet, deziluzionet... Pjesa më e madhe e krijimtarisë së tij është, siç thotë në parathënien e librit Fran Camaj, një klithmë. Është kjo një britmë e pandërprerë por e ngujuar larg lexuesve të kohës kur u shkruan, sikur autori nuk dëshironte që me vargjet e veta t’i ngarkonte apo ligështonte të tjerët. Një britmë të cilën Gjokaj provoi ta gëlltiste duke e ngujuar brenda vetes, por e cila atij ia gëlltiti ngadalë shëndetin.
Përmasat e situatës dramatike, ku përplasen gjendja faktike e tensionuar në mjedisin dhe me mjedisin ku jetonte,përjetimi i brendshëm i së njëjtës, jepen në trajta tronditëse, akuzuese por më shumë vetakuzuese (në kuptimin e “etno-kolektivit”), në vjershën “Leqe që pjellin bolla”:
Po kush jemi, çfarë djalli jemi vallë,
Kush na mallkoi, kush na kurdisi, na çrrënjosi
Kush na tradhëtoi, kush si peshkun në zall
Na la e shkoi, po kush gjakun na e helmatosi?
Pa mëdyshje, Gjokaj është tip i shkrimtarit që jep e merr nga komuniteti të cilit i takon. Fatet e Malësisë dhe të shqiptarëve janë mendimi i tij i parë dhe i fundit, prandaj edhe po e quaj poezinë e tij - jo vetëm, por kryesisht “etnocentriste”.Shpërngulja e malësorëve, që ngadalë merr përmasat e zhbërjes së një komuniteti dhe shndërrimit të një realiteti të gjallë në një koncept historiko-legjendar, i shkakton vuajtje të mëdha të cilat i zhgarkon në vetminë më të madhe përmes vargjeve të poezisë “Kulla e kasolla të vetmuara”:
Shtëpia guri që shpëtuat shumë rrashta,
Kasolla të ulëta me shul ju mbyllet dera,
U krenuat me burra në ato kohë të lashta,
Ju braktisën bijtë, pa gojë u lanë përhera.
Ju kulla e kasolla
Tharm i një veremi
Strehë çapinjsh e bollash
Medet, medet ju jeni.
Disa poezi, që kanë diçka nga fryma e rapsodive popullore, veçohen për disponimin marcial (luftarak) që i karakterizon, p.sh. poema “Deçiqi 1911”, pastaj “Baca Grudës” etj. Me retorikën patetike, një gjuhë më tepër epike sesa lirike, glorifikimin e luftrave për liri e dinjitet të fisit dhe kombit të autorit, ato i përkasin një modelimi heroik-etik.
Gjërat që e tronditnin autorin gjatë veprimtarisë politike, sidomos zhgënjimet e shpeshta me njerëzit e vet dhe me politikanët në përgjithësi, kanë frymëzuar po ashtu mesazhe të fuqishme poetike, të cilat dallohen për frymën qortuese ose kritikuese të tyre, si pandan balancues në raport me këndvështrimin heroizues.
“Demagogu”, një poezi satirike-ironike, e shkruar në vitin 1991 karikaturizon një politikan të shpërfytyruar:
Burri ynë pasi s ka rritë mend as vepër
Zgjodhi një rrugë tjetër
E rrah gjoksin, me gojë mbështjell e
Mbështjell:
Unë kështu, unë këtu, unë atje
Shumë të mira e begati
I solla vendit atmes së vet
E kur burri ynë flet
Sytë s’i shkrepen mesa të hutit
Po bustin do t’ia ngrehin në kodër të ...
Mendoj se s’do t’u bënte dëm që këtë vjershë ta lexojnë herë pas here edhe politikanët e sotëm, të të gjitha partive e orientimeve, (si edhe veprimtarët e fushave të tjera), nëse jo për diçka tjetër, atëherë të paktën si terapi të mirë për të shmangur kurthin verbues të vetëkënaqësisë (nganjëherë edhe të vetëmburrjes) së tepruar.
Gjergj Gjokaj ishte një personalitet i rëndësishëm i komunitetit të vet, i cili edhe si poet ishte i mirë, por marrë në përgjithësi nuk mund të thuhet se ngrihej në lartësi artistikisht të admirueshme, megjithëse aty-këtu befason me pjesë mjaft të realizuara, shumështresore,si p.sh. në strofën e parë “Kush na del zot?”:
Agimet tona kohëve të vona
Nuk po agojnë si e kanë zakon!
Sikur Valbona n’për vorba e homa,
Të Alpeve tona fshan e shkumbon,
Sytë derdhin lotë.
Kush na del zot?
Përsëritja e shpeshtë (asonanca) e zanores “o”, si një “oooooooo” e gjatë në mënyrë magjepsëse (gati onomatopeike) përcjell emocionin e gjamës vajtuese...
Të kthehemi aty nga u nisëm: vlerësuar sipas strukturës ideo-estetike të vëllimit “Ma shembët folenë” Gjergj Gjokaj mund të radhitet në grupin e shkrimtarëve me ndjesi (sensibilitet) të zhvilluar për kontekstin jashtëletrar. Ndërkaq sjellja e tij, sidomos fakti se vargjet që, përndryshe, në vete aq shumë komunikojnë me ngjarjet e kohës, nuk i publikoi sa qe gjallë, nuk duhet parë si një “ikje nga realiteti”, apo sikur ai parapëlqente të radhitej ndër shkrimtarët që artin e shikojnë të ndarë nga konteksti apo rrjedhat e historisë... Më parë kisha thënë se këtë e bëri thjesht nga modestia dhe në raport me rrethanat e kohës.
Me kulturën e përgjithshme dhe atë të të shkruarit që kishte, me talentet e veta (pedagog, gazetar, redaktor, përkthyes, orator dhe aktivist i dalluar shoqëror, politikan...), me interesimet e gjithanshme, Gjergj Gjokaj kishte parakushte të bënte më shumë seç ka bërë edhe në fushën e letërsisë, por ndjenja e përgjegjësisë për fatet e bashkëkombësve të vet në Malin e Zi dhe aktivitetet e ndryshme shoqërore e kulturore, kah fundi i jetës edhe politike, i morën shumë energji. Po të kishte menduar më pak për të tjerët, e më shumë për veten dhe për gjërat që i pëlqenin, me siguri edhe trashëgimia e tij letrare do të kishte qenë më e pasur në sasi dhe më “fine” në planin estetik. Por edhe kështu, Malësia dhe komuniteti i shqiptarëve në Malin e Zi, Gjergj Gjokajn do ta kujtojnë me mirënjohje, kurse poezinë e tij breznitë që vijnë do të duhej ta lexojnë me respekt e mirëkuptim.
BALADA BIPOLARE E ISMAIL KADARESË
Anton Gojçaj
Në opusin e këtij poeti në zë, balada nuk shënon ndonjë cilësi procedeike aq të shpeshtë, por as gjithaq të rrallë. Me origjinalitetin e konceptimit dhe të realizimit të saj, “Baladë nizamësh” arrin të na bindë edhe një herë se Kadareja shkruan veç atëherë kur ka çka të thotë, sepse invencioni, teknika dhe kompozicioni interesant, formojnë një strukturë krejtësisht të paprekur, të re në përvojën e poezisë së sotme shqipe dhe jo vetëm në të. Menjëherë nën titullin e vjershës, si moto, poeti sjell dy vargjet e para të baladës së njohur popullore “Ndër dy male me dëborë / Ra një trim vetull-hollë”, që shkaktojnë vetvetiu një shpërthim të mirëfilltë asociacionesh interferuese. Fjala është për baladën e tipit specifik, do të thosha bipolare, që përbëhet prej dy baladave të njëmendëta, të mëvetësishme. Çdonjëra prej tyre ka nga tri strofa, që pastaj në raport me njëra-tjetrën japin një baladë të re. Për këtë arsye, baladën në fjalë mund ta quajmë edhe baladë çiftore ose më së drejti baladë të shumëfishtë. Balada e parë, e cila është parafrazë e baladës gojore, këtu merr rolin e protobaladës, kurse ajo e dyta, që po ashtu përbëhet nga tri strofa gjashtëvargëshe a sikstina, i qëndron përballë, madje i bie ndesh asaj, duke e kundërshtuar, duke e mënjanuar atë njësi për njësi. Secilanjësi strofike e protobaladës likuidohet nga njësia gjegjëse e baladës së dytë, metabaladës, likuidim ky që mbështetet në aspektin semantik antitetik. Vlera e baladës qëndron pikërisht në këtë ndeshje të vërtetash të kundërta,e cila sikur mëton një simbolizim shumë, shumë të gjerë, mbase filozofik. Balada e dytë nuk e anulon të parën në kuptimin tekstual të fjalës, madje-madje kjo e përforcon, e thekson edhe më tepër esencën baladike të saj. Tragjikja e baladës së parë, në raport me tragjiken e baladës së dytë, del edhe më e thellë, edhe më e dhimbshme, e shton pikëllimin gjithëpërfshirës deri në trishtim. Gjithashtu duhet thënë se edhe balada e dytë, jashtë raporteve që vendos me të parën, do të ishte shumë më e varfër dhe nuk do ta posedonte po atë thesar ideoemocional, që e posedon këtu, madje mund të thuhet se balada e dytë rritet si një rremb mbi trungun e të parës. Balada e dytë ndërtohet si hiperbaladë mbi të parën, kurse e para ndërtohet si hipertekst i baladës gojore. “Baladë nizamësh” pastaj mund të shpjegohet edhe me ndihmën e trekëndëshit logjik, ku balada e parë do të barazohej me tezën, ajo e dyta me antitezën, ndërsa simbioza e të dyjave me sintezën. Mjaft mbresëlënës është fakti i përsëritjes së mjeteve të shprehjes dhe të leksemave, por i dallon intonimi i përgjithshëm dhe nuancat e disponimit. Ato i dallon “shtimungu” ose atmosfera e secilës prej baladave, ndonëse është fjala për vetëm një krijim, për baladën bipolare. Në baladën e parë heroi gjendet në një ngushticë ekzistenciale, konkrete, por duke u nisur nga balada e dytë ne kuptojmë se ai ka shpëtuar. Në baladën e dytë, po ai hero fatkeq është fizikisht i parrezikuar, por në rrjedhën e situatave, të cilat nënkuptohen nga konteksti-retiçencë, respektivisht nga mesteksti i heshtur, që nënkuptohet si ngjarje ndërkohë, midis dy baladave, e ka humbur ekuilibrin e shpirtit dhe shtypja e brendshme, plot emocion, si mospajtim me realitetin, shpie në një gjendje kontrapunkti total në krahasim me të parën. Për këtë arsye edhe vendosëm ta quajmë pikërisht baladë bipolare, e jo hiperbaladë, as baladë sintezë, madje as metabaladë. Të gjitha këto sintagma terminologjike, përpos asaj me epitetin shpjegues – bipolare, na duken disi tepër të ngushta për të përmbledhur gjithë kompleksitetin e kësaj balade.(Ky shkrim është botuar në revistën “Fjala” të Prishtinës më 15 mars 1990, në f. 11)
Gjatë jetës Zefi ka botuar pak. Më 1883 ai e boton vëllimin me titull “Poesie italiane...”, ku, përveç vjershave të shkruara italisht, vjershat e tjera, 33 në numër, janë të përkthyera nga gjuha shqipe. Diku rreth vitit 1893 Serembe boton edhe një vëllim sui generis, në gjuhën italiane, “Soneti vari” (Tingëllime të ndryshme), në katër fletë të formatit të gazetës, me shkronja jashtëzakonisht të imta, çka është e kuptueshme kur atij, shkaku i mungesës së të hollave, iu desh që në një hapësirë aq të kufizuar t’u gjejë vend 42 soneteve. Ky botim ishte edhe në një numër tepër të kufizuar ekzemplarësh. U ruajt së paku një. Diku në atë kohë ai e botoi edhe poemën italisht “Il reduce soldato” (Ushtari i kthyer), po ashtu në katër fletë, vepër kjo e cila për një kohë të shkurtër pati tri botime. Shqip botoi shumë pak, megjithëse duhet të ketë shkruar më tepër sesa italisht. Janë të njohura veç botimet e disa vjershave të veçanta në revista të ndryshme. Më 1926 Kosmo Serembe, nipi i Zefit, boton në Milano vëllimin “Vjershe”, botimi gjithsesi më i kompletuar deri atëherë i poezisë së Zef Serembes, megjithëse mbetet një dyshim i kuptueshëm në objektivitetin (gjuhësor) ndaj origjinalit, d.m.th. sa i ka ndryshuar Kosmo ato vjersha. Zefi vetë e kishte zakon që një vjershë ta shkruante në disa versione. Botimi i Milanos, me vjershat shqip, Zefit i siguroi një vend të rëndësishëm në hierarkinë e shkrimtarëve shqiptarë. Në Bibliotekën Nacionale të Kopenhagës, në vitin 1969 u gjet një tufë vjershash autografe të Serembes, të cilat iu bënë të njohura studiuesve shqiptarë, por nga të cilat vetëm njëra doli krejtësisht e panjohur prej më parë.
Një jetë pa lumturi
Dy janë “leitmotiv”-et e poetikës së Zef Serembes, që e ushqyen vullkanin shpirtëror të tij, deri në vargun e mbramë. Leitmotivi i parë, ose dashuria e parë e madhe e tij, është dashuria me të vërtetë shembullore romantike, të cilën poeti e ndjeu deri në dhembje, për një vajzë fshatare arbëreshe. Zefi ishte 14 vjeç kur u dashurua në të, kurse takimin e parë me pasoja fatale për krejt jetën e tij, ai e përjetësoi me një ton të sinqertë, në vjershën “Kangjelja e mallit parë”, ku, ndër të tjera, shkruan:
“Kur e ruajtja, kur e pashë Sa e bukur! Mbajt u thashë, Çë at’her’ si pat pushim Ki i mjeri shpirti im.”
Kjo histori e jashtëzakonshme dashurie, për fillimin e së cilës flet kjo baladë, siç e quan këtë vjershë Dh. Kamarda, shpreh në një masë mbimesatare autobiografizmin si element strukturor dhe mjaft funksional në krijimtarinë e Serembes. Shpërngulja e vashës së dashur në Brazil ishte një goditje nga e cila poeti nuk u shërua kurrë, kurse vdekja e saj në moshë të njomë, qe veç një vërtetim suprem për lirikun e talentuar, se për të në këtë botë s’do të ketë shumë lumturi. Këtë dashuri ideale unë e kisha lidhur me kultin romantik për gruan, karakteristikë e romantizmit të tipit europerëndimor. Studiues Jean Paul kultin romantik për gruan, e sidomos dimensionin e dashurisë shpirtërore, adhurimin e bukurisë së brendshme, e lidh me shembëlltyrën e shën Mërisë, d.m.th. rrjedh nga filozofia kristiane që me abstraksionin e saj, me qiellorësinë, ngritet përballë kultit të gruas që karakterizon vizionin antik dhe klasicist, ku më tepër shikohej bukuria e jashtme, fizike, e krijuar për të nxitur instinkte hedoniste dhe për vazhdimin e racës. Derisa sipas vizionit antik gruaja ishte vetlm një krijesë – mjet për një qëllim tjetër, romantikët te gruaja e dashur shohin qëllimin vetë. Te romantikët, pra edhe te Serembe, gruaja e dashur është qëllimi dhe ideali më i përsosur dhe jashtë saj s’kishte nevojë për asgjë tjetër.
“Sa mirë të disha! Sa mirë të dua, Se vashë, ti vetëm pëlkjen mua Bukuriza së kje ç’ë më rrëmbevu, Begatëria së më gavënjevu: Po zemra jote trutë m’i zdrodhi, Më ngrohu gjakun, shpirtin më vodhi:” (Ngolat)
Me këtë segment Zef Serembe hyn në radhën e romantikëve evropianë.
Arbëria, kult mbi kulte
Leitmotivi i dytë, ose dashuria e dytë e madhe e poetit është më tepër e natyrës metafizike, e ndoshta edhe njëfarë simbioze mistike/gjenetike, e kjo ishte dashuria për Arbërinë, atdheun e stërgjyshërve të tij.
“Arbrija ç’ë pas detit na kuljton Se na të huajt jemi te ki dhe! Sa vjet shkuan! E semra së harron Se për turkun kjëntruam pa Mëmëdhe.” (Rrutullupë)
Serembe nuk e injoronte as realitetin shoqëror të atdheut të tij, ku ai jetonte, Italisë, mbase vinte nga një familje e angazhuar në luftën për bashkimin e Italisë, çka më së miri e vërteton në disa krijime të vetat, e veçanërisht në “Për lirinë e Venetisë”, ku ai hedh paralele krahasuese midis Garibaldit dhe Skënderbeut. Duke e pasur Arbërinë si leitmotiv, Serembe i bishtëron kultit të ekzotikes, që e karakterizon romantizmin si formacion stilistik. Nga lindja ekzotike Arbërisë i vinte pushtuesi, prandaj si mund ta adhuronte ekzotiken poeti arbëresh? Këtu ai ndryshon prej romantikëve evropianë. Mungesën e ekzotikes Serembe e kompenson me individualizmin dhe me përkujtimin e Motit të Madh, kohës së Skënderbeut, ku ai kishte afri me kultin e mesjetës, që e kishin romantikët. Në disa vjersha “patriotike” e hasim edhe një Serembe militant, për dallim nga poeti i vjershave erotike ku është më elegjiak, më sentimentalist, më fatalist. Ali Aliu, studiues i letërsisë, mendon se “poezia erotike e Zef Serembes qëndron në kulmin e poezisë shqipe të këtij lloji!”. Dashuria, vëren Ali Xhiku: “është kryemotiv i romantikëve, si kundërqëndrim ndaj klasicizmit të ftohtë dhe estetikës racionaliste, si mposhtje e arsyes prej ndjenje”. Klara Kodra, një tjetër studiuese e veprës së Serembes, te Serembe veçon psikologjizmin dhe introspeksionin (...), “kështu që fraza “jam i vetëm / i vetëm jam” endet në gjithë poezinë e tij. Serembe mbështetet edhe në këngët popullore të dashurisë të arbëreshëve të Kalabrisë, me çka ndërton edhe një tipar të përbashkët me romantikët evropianë”. Klara Kodra gjen në veprën e Serembes edhe ndikime të poetëve të huaj, si p.sh. të Dantes, Lamartinit, Myserit etj. Një pjesë e madhe e krijimtarisë së tij nuk u ruajt, për ç’gjë një pjesë e fajit i takon vetë poetit, sepse ai shpesh improvizonte vargje të bukura, por nuk i ruante ato, kurse disa mija vargje, siç rrëgen ai vetë, i humbën fatkeqësisht, kur u kthye nga Brazili në Itali. Kulti i natyrës, një veçori tjetër e romantizmit, assesi nuk mungon te Serembe, por jeta e tij shpirtërore e bujshme e pengoi shpesh që ta shijojë natyrën ashtu siç donte. Prandaj edhe kemi antiteza me të vërtetë të bukra në poezinë e tij, natyra e bukur në njërën anë – dhembja shpirtërore e poetit në anën tjetër. Individualizmi dhe lirizmi janë dy përbërës tjerë të kompletit romantik dhe që të dy i gjejmë në masë të bollshme në veprën e Serembes. Mbase, Zef Serembe është ndoshta liriku më i madh shqiptar i shekullit XIX, sepse ai shkruan ekskluzivisht lirikë, për dallim nga Naimi që krijoi edhe poema liriko-epike e epike si “Istori e Skënderbeut” dhe “Qerbelaja”. Edhe poemat e De Radës dhe Darës së Ri përmbajnë oaza të mrekullueshme lirike, por në thelb, ato janë më tepër – epike. Zef Serembe e deshi një Arbëri të lirë, por - nuk e priti. U angazhua dhe shpresoi për një shoqëri më të drejtë në Itali dhe – u zhgënjye. U dashurua pavdekësisht në një vajzë, por -ajo s’ia ktheu me po atë pasion. Ai ishte i vetëdijshëm për talentin e tij të fuqishëm, por -nuk u bë i famshëm për së gjalli. Nuk është e çuditshme prandaj pse ky poet i mrekullueshëm përfundoi në çmendinë, ku edhe vdiq më 1901. Shkrimtarët e mëdhenj në të vërtetë fillojnë të jetojnë pas vdekjes.
(Ky shkrim, me disa ndryshime minimale, u botua në revistën IDENTITETI (Nr. 3, f. 29-31), në vitin 2002 në Prishtinë)
_________________________________________________
VËSHTRIM
Log i fjalës kritike (“Orët letrare universitare”, Studime për autorët e ftuar në Kalimerën poetike, ART KLUB- ULQIN 2009)
Libri me titull pretendues “Orët letrare universitare”, përveç tekstit paraprijës të Haxhi Shabanit, përfshin 12 shkrime të dhjetë studiuesve nga Shqipëria, Kosova dhe Mali i Zi mbi veprat e disa prej krijuesve të shquar të letërsisë bashkëkohore shqipe. Dhjetë pena majemprehta që depërtojnë thellë dhe larg, duke lënë pas vetes një “kaligrafi” mendimesh e shpjegimesh, orientimesh e instruksionesh. Autorët e këtyre studimeve, eseve, vështrimeve janë akademikë, profesorë të universitetit, doktorë shkencash, magjistra dhe, shpesh, edhe vetë shkrimtarë.
Anton Gojçaj
Vite me radhë në Ulqin zhvillohet manifestimi letrar “Kalimera poetike” dhe ai tani më nuk është i panjohur as në qendrat e mëdha të kulturës shqiptare. Megjithëse këtë ngjarje e kuptojmë në radhë të parë si festival të poetëve dhe prozatorëve të shquar, kryesisht shqiptarë, pra të letërsisë artistike, pothuaj pa u vënë re, ky manifestim u shndërrua në një log të fjalës kritike, ku studiues të dalluar, disa prej tyre edhe vetë krijues, komunikojnë përvojat e veta si lexues dhe interpretues, gjithmonë me objektivin qëllimmirë të afirmimit të vlerave, për momentin kulmore, të letërsisë sonë bashkëkohore. Si rrjedhojë doli libri me titull pretendues “Orët letrare universitare”, i cili përveç tekstit paraprijës të Haxhi Shabanit përfshin 12 shkrime të dhjetë autorëve. Dhjetë pena majemprehta që depërtojnë thellë dhe larg, duke lënë pas vetes një “kaligrafi” mendimesh e shpjegimesh, orientimesh e instruksionesh. Libri hapet me njërin prej dy shkrimeve të Basri Çapriqit, autor i rrahur mirë në art e i shëtitur në shkencë, i cili përpiqet të zbulojë shtresa dhe shtigje nëpër mjegullën semantike të poezisë së Arapit për të cilin konstaton se “ka ngritur pakufishëm limitet e imagjinatës, duke e shpenguar gjuhën poetike tërësisht nga kufizimet denotuese të mendimit e të porosisë komunikuese”, kurse (në shkrimin tjetër të Çapriqit në libër) nga tekstet poetike të Dritëroit “merr sinjale të ndryshme në kohë të ndryshme”. Çapriqi është profesor universiteti prandaj shkrimet e tij kritike janë edhe tregues i emancipimit të komunikimit me letërsinë në traditën e gjuhës sonë, me ç’rast ai inkurajon kalimin e fokusimit nga krijuesi kah vepra, nga autori kah teksti letrar, në shërbim të shmangies së interpretimeve autoritare dhe të afirmimit të lexuesit kritik. Studiuesi nga Tirana, Bashkim Kuçuku ka bërë një studim relativisht të gjatë, të rrumbullakësuar mbi poezinë e Ali Podrimjes, për të cilën thot se “në qendër të saj ka emblemën e etnisë shqiptare”. Për dallim nga Çapriqi që sikur u ik zbërthimeve të drejtpërdrejta të figurave apo fjalëve të caktuara, Kuçuku përpiqet të depërtojë në nështresat kuptimore deri te vetë bërthama e domethënies më burimore, por njëkohësisht është i vetëdijshëm se ky është një operacion i vështirë, nëse jo i pamundur, sepse edhe vetë vëren se poezia e Podrimjes, ngjashëm me poezinë moderne evropiane “ka një funksion paradoksal : ta shprehë mendimin dhe, njëherësh, ta fshehë atë”. Pra, sikur studiuesi Kuçuku akoma nuk e ka arritur atë vetëdije, ose kjo nuk përkon me konceptin e tij lidhur me rolin e kritikës letrare si ndërmjetësuese midis librit dhe lexuesit, që tekstin poetik ta qërojë (hipotetikisht) nga idetë e autorit, por i gjuan ato me pasionin e gjahtarit.. Edhe në vështrimin e Sali Bashotës mbi poezinë e Enver Gjerqekut “funksionalizohet domethënia e tekstit lirik”, me ç’rast “ sublimohen tema dhe motive që e kapërthurin një realitet të formësuar në relacione historike dhe aktuale”. Një vështrim të shkruar me përkushtim mbi krijimtarinë njërit prej poetëve më eminentë bashkëkohorë arbëresh Xhuzepe Skiro di Maxhio e sjell studiuesi nga Shqipëria, Nasho Jorgaqi. Krijimtarinë e poetit nga Sicilia Jorgaqi e shikon si vazhdimësi të natyrshme të traditës së lavdishme të filluar nga Lekë Matrënga, përmes Guxetës, Kamardës, Petrottës, Brankatit e të tjerëve. Në veprimtarinë e Di Maxhios Jorgaqi heton paralelet “në mes botës homerike dhe botës arbëreshe”, ku “Arbëria është alegori e Itakës”. Lidhur me poezinë e autorit nga Pianna degli Albanesi, studiuesi në fjalë konstaton: “shquhet për thellësi ndjenje dhe delikatesë e përkorje, për figuracion të pasur dhe goditës, për një ligjërim të gjallë poetik, fjalë të kursyer dhe stil lakonik”. Prozatori dhe publicisti Mehmet Kraja në këtë libër paraqitet me dy shkrime. Në njërin prej tyre ai trajton prurjet letrare të Hajro Ulqinakut nga këndvështrimi socio-kulturor dhe historiko-letrar. Kraja thekson se tematika e detit që karakterizon opusin e Ulqinakut, në Kosovë “do të marrë rëndësi që tejkalon tematikën letrare në rrethana të zakonshme” për të përfunduar se “vepra e këtij autori te lexuesi i ri në Kosovë e ka bërë detin pjesë të botës së tij”. Kraja nuk e kapërcen as faktin se Hajro Ulqinaku ka hartuar edhe “Fjalorin për detin” një vepër e rëndësishme jo vetëm për vlerat leksikografike. Përveç poetë, ndër shkrimtarët e ftuar në Ulqin kishte edhe romansierë. Njëri prej tyre ishte Vath Koreshi, për krijimtarinë e të cilit ka shkruar Milazim Krasniqi. Eseu I Krasniqit në këtë libër bie në sy për vlerësimin e matur, madje me prirje për të marrë një qëndrim kritik ndaj disa veprimeve e dukurive që fokuson te librat e autorit në fjalë. Kështu p.sh. Milazim Krasniqi nuk heziton që romanin “Requiem për një grua” të Vath Koreshit” ta quajë një roman me tezë, një konstatim ky me ngjyrim të qartë kritikues. Mendimi i Krasniqit se “Koreshi është shumë më i suksesshëm kur I rri larg histories dhe aktualitetit”, pavarësisht a është i drejtë ky konstatim a jo, dëshmon për një kritik të vetëdijshëm për rolin e vet. Eseu i Gjovalin Çunit “Një emër i letrave” bën fjalë për shkrimtarin nga Shkodra, Ridvan Dibrën dhe veprat e tij. Karakteristikë e Çunit është se kritika e tij është më tepër e natyrës eseistike sesa shkencore dhe e cilëson një respect shumë I madh ndaj shkrimtarit shkodran dhe krijimtarisë së tij. Sipas Çunit “Në letërsinë e sotme shqiptare Ridvan Dibra zë një vend qendror. Është njëra nga penat origjinale të kësaj letërsie. Nëse sot flasim për integrim të shqiptarëve në Europë, pa dyshim llojin e letërsisë (postmoderne), që lëvron Ridvani, mund ta quajmë letërsi të integrimit”. Ndërkaq, me figurën dhe krijimtarinë e një shkencëtari nga Ulqini Ruzhdi Ushakut, merren në shkrimet e veta Moikom Zeqo dhe Haxhi Shabani. Të thurur gati në formë të elozhit, si shkrimi i Moikomit ashtu edhe ai i Haxhiut, flasin me respekt të posaçëm për kontributin shkencor tës Ushakut, duke vlerësuar edhe stilin e tij eseistik në të shkruar (Zeqo) e sidomos ndriçimin që i ka bërë çështjes së Bindit, zotit iliro-arbëresh të ujrave dhe detit (Shabani). Në shkrimin e dytë të Mehmet Krajës në këtë përmbledhje studimesh e kritikash letrare, pas konstatimit se “shkrimtarëve si Zija Çela nuk u prehet dot një kostum për të gjitha stinët”, prozatori dhe kritiku i shquar nga Kraja i cili tani jeton në Kosovë shqipton një mendim interesant: “ Jetëshkrimi i Zija Çelës, si i shumë shkrimtarëve të tjerë, është pararendës i veprës së tij, me një ndryshim që ndonjëherë kufizohet me fatalitetin inverzibil, se shkrimtari bën jetën për të shkruar veprën.” Studiuesi i shquar i shkencës së gjuhësisë por që here pas here merr përsipër edhe rolin e kritikut letrar, akademik Rexhep Ismajli, për krijimtarinë në prozë dhe në poezi të Eqrem Bashës hartoi një ndër esetë që dallohen për erudicionin dhe kulturën e madhe shkrimore dhe interpretuese. R. Ismajli mendon se Eqrem Basha është “mjeshtër i tregimit shqip”, kurse për poezinë e tij thotë se ajo “më pare rrëfen në vargje urbanen, dhe brenda saj atë të përditshmen, efemeren, nga margjinat, që në fakt shpreh thelbin”. Pothuaj të gjithë autorët e këtyre studimeve, eseve, vështrimeve janë profesorë universiteti, akademikë, doktorë shkencash, magjistra dhe, shpesh, edhe vetë shkrimtarë. Së këndejmi edhe titulli i librit del i qëlluar, kurse “orët letrare universitare” tani më janë në kërkim të lexuesve të vet.
LEKË GOJÇAJ DHE LIBRI“SHTATORET E PËRJETËSISË” (SHBA, 2009)
Filantropia si mission jetsor
Anton Gojçaj
Libri në fjalë mund të radhitet në literaturën autobiografike, me elemente të historisë familjare. Ai përmban nëntë kapituj me tekst të shkruar dhe një foto-album në fund, që së bashku formojnë një dekalog të llojit të vet.
Libri hapet me kapitullin “I mahnitur pas madhështisë së shpirtit të Nënë Terezës”, ku autori rrëfen për zanafillën e idesë së vendosjes së shtatoreve të shenjtëreshës shqiptare dhe pastaj realizimin fazë pas faze të saj. Secila shtatore e Nënës Terezë e ka historinë e vet, veçantinë e simbolikën e vet. Autori flet me sigurinë e një misionari idealist, i bindur në kuptimin dhe rëndësinë e veprimit të vet.
Mahnitja e tij me figurën e Nënës Terezë, siç shprehet autori, zuri fill në vitin 1979, kur asaj iu nda Çmimi Nobel për Paqe. Derisa, pra, e gjithë bota shkonte në një kahje, duke grumbulluar pasuri materiale vetëm për veten, Gonxhja zgjodhi kahjen tjetër, ajo u nis kah skamja ekstreme.Ky veprim i Nënës Terezë, që mund ta quajmë sfidë gjeniale, apo frymëzim hyjnor, si dhe respekti që zgjoi pastaj anembanë botës,i tronditi në kuptimin pozitiv vëllezërit Gojçaj dhe ata ia vunë vetes për detyrë që derisa ajo mendonte dhe punonte për të tjerët, këta vetë të bëjnë diçka për të. Projekti i vendosjes së shtatoreve të Nënës Tereze nëpër vende të ndryshme: në Tuz, në Prishtinë, Mitrovicë, Klinë, Strugë, Nju Jork, Detroit, përngjan me mbjelljen e një luleje – një gonxheje transcendentale dhe është si një udhërrëfyes për njerëzite epokës sonë kaq materialiste, duke treguar se ka edhe një rrugë që shkon në një drejtim krejtësishttjetër dhe që megjithatë çon në realizimin e brendshëm që manifestohet në një buzëqeshje çfarë ishte ajo e Nënës Terezë. Nëna Terezë përballë sistemit të vlerave që maten me pasuri materiale dhe me atë se sa njerëz punojnë për ty, vendosi sistemin e vlerave shpirtërore, të bamirësisë, të dashurisë, të flijimit të jetës së vet për të tjerët… Dhe në rastin e saj, materializmi u mund nga idealizmi, bota u përkul para forcës dhe besimit të një gruaje që s’kishte asnjë pasuri tjetër veç teshat e trupit, një kryq modest te krahët dhe dy duar që luteshin shumë por punonin edhe më shumë …
Ideja e vëllezërve Gojçaj që skulpturën e Nënës Terezë ta punojnë së bashku tre skulptorë nga tri fetë kryesore shqiptare, nuk duhet parë veç si frymëzim të çastit të dy bamirësve atdhetarë, por kjo paraqet njëkohësisht një projekt simbolik të një modeli subtil kulturor e civilizues, që duhet pasur para sysh secili në nivelin personal, familjar, regjional, nacional e internacional dhe përfaqëson njërën ndër porositë themelore të librit por edhe të veprimtarisë filantropike dhe filozofisë jetësore të vëllezërve Lekë e Pashko Gojçaj. Librit nuk i është dhënë rastësisht titulli “Shtatoret e përjetësisë” (botuar në SHBA, 2009) dhe ky kapitull nuk është rastësisht kapitulli hyrës në libër.
Popujt që në sheshet e veta u ngrehin përmendore profetëve të paqes dhe atyre u kushtojnë libra janë popuj që shikojnë përpara.
Kapitulli i dytë i kushtohet Gjon Palit II, bashkëkohësit, bashkëpunëtorit dhe mikut të Nënës Terezë. Këto dy figura i dhanë aq shumë kishës katolike në botë, e bënë të respektuar për kritikët dhe besimtarët, e bënë të afërt dhe joshëse për të rinjtë. Të dy këto figura luajtën rol pozitiv për çështjet shqiptare, si për rrëzimin e komunizmit në Shqipëri, ashtu edhe për afirmimin e përpjekjeve të shqiptarëve të Kosovës në rrugën e tyre drejt lirisë.
Një kapitull të librit Lekë Gojçaj ia dedikon kujtimit të miqësisë së vet me ish – presidentin e Kosovës, dr Ibrahim Rugovën. Pas Nënës Terezë, Leka sikur më së shumti e nderon, pse jo edhe e adhuron, udhëheqësin e lëvizjes paqësore të popullit kosovar. Është i bindur, këtë e thekson disa herë në libër, se edhe Rugova ishte – I dërguari i Zotit për t’i prirë popullit të vet në rrugën e lirisë. Respekti që autori ka për Rugovën del nga çdo fjali, miqësia e sinqertë mes tyre vuloset me amanetin e Rugovës që ta varrosin në arkivolin, arkmortin, që për të do e blejnë vëllezërit Gojçaj. Dhe megjithëse kjo që do them tani do të kumbojë si një fantazie tepruar dhe ndoshta pa sens, nuk mund t’e kapërcej një koincidencë që e trondit dhe e pështjellon edhe një mendje shumë racionale. Në librin e vet Lekë Gojçaj shkruan, se pasi e vendosën shtatoren e Nënës Terezë në Prishtinë, Ibrahim Rugova ia zbuloi Lekës në konfidencë se pikërisht aty ku tani shenjtëresha kishte fituar vendin e vet, ai, Ibrahimi pra, ditën e parë kur erdhi për studime në Prishtinë, i vetmuar e i varfër, fjeti jashtë në një bankë që gjendej pikërisht në atë vend.Çfarë loje e jashtëzakonshme e fateve njerëzore, apo ndoshta edhe nuk ishte vetëm lojë e rastësi. Botës (pra edhe popullit shqiptar) i është dashur një Nënë Terezë dhe ajo u paraqit në mesin tonë. Popullit të Kosovës iu desh një prijës paqësor dhe ai u mishërua në Rugovën. E pastaj vijnë dy vëllezër nga Malësia dhe bëjnë një koneksion të këtyre dy personaliteteve të jashtëzakonshme. Një koincidencë tjetër është po aq tronditëse: edhe Gonxhe Bojaxhiu, edhe Ibrahim Rugova, por edhe Lekë (e Pashko) Gojçaj në moshë shumë të njomë e humbën babain, mbetën jetimë… Veç kësaj të gjithë lindën jashtë kufijve të shtetit amë. Si në ungjill, ku Maria detyrohet që birin e vet ta lindë larg Jeruzalemit… Nuk është gjithmonë e lehtë t’i ndash jetën dhe përrallën, nganjëherë ata kufij shlyhen dhe ti e sheh se në botë ndodhin disa gjëra të pashpjegueshme.
E nëse pas gjithë kësaj themi se libri mban si nëntitull “Jeta e familjes Gojçaj mes Malësisë dhe Amerikës”, dikush mund të pyesë: a mos Nëna Terezë dhe Ibrahim Rugova ishin edhe ata Gojçaj? Jo, ata nuk ishin Gojçaj, por u bënë pjesë e kësaj familjeje, natyrisht secili në mënyrën e vet. Lekë Gojçaj që në fillim thotë: “Kurrë një herë nuk e kam takuar në të gjallë të saj, e kam adhuruar nga larg!”Por fryma e saj, figura e saj, e pushtoi këtë familje dhe ata këtë jo që nuk e fshehin por vazhdojnë ta përhapin te populli i vet dhe më gjerë. Ky është shndërruar në pasionin e jetës së tyre. Ndërkaq Rugova ishte mik i ngushtë, sa që këta e konsideronin si një njeri të familjes së vet. Ndoshta, një psikanalist, do të kishte zbuluar këtu se Rugova për Lekën ishte zëvendësimi i babait të cilin e humbi ende pa i mbushur shtatë vjet.
Në fakt, drejtpërdrejt për familjen e vet, Autori fillon të flasë veç në kapitullin e katërt, diku pas 160 faqesh.Shikoni, edhe kur shkruan historinë e familjes së vet, Lekë Gojçaj së pari shkruan për të tjerët, kjo është më tepër se një modesti, ky është një model kulturor i vërtetë.
Qartë që kjo pjesë është më emocionuesja, më subjektivja, sepse pavarësisht nga adhurimi ekstrem që mund të ketë dikush për dikënd jashtë familjes, lidhjet familjare janë më delikatet, më stresantet, me pasojat më të mëdha pozitive e negative në jetën psikologjike dhe emocionale. Kushdo që ta lexojë këtë kapitull, do të marr informacione të besueshme e shpesh edhe të dhimbshme, lidhur me gjenealogjinë dhe historinë fisnike të familjes Gojçaj, sidomos të “barkut” të Lulash Hasit,por edhe për realitetin jetësor në Malësi para e sidomos pas Luftës II Botërore. Janë këto rrëfime të sinqerta, me shumë informacione me interes, që nuk i gjen të gjitha në shtypin dhe librat e kohës.
Përpjekjen e Lekë Gojçajt dhe disa autorëve të tjerë malësorë, që vërtet nuk janë shkolluar nëpër institucione, por të cilët janë “akademikë të shkollës së jetës”, e kuptoj si një sprovë për ta mbushur zbrazëtinë e dokumenteve, për ta korrigjuar historinë zyrtare që shkruhet nëpër kabinete dhe për fat të keq shpesh dirigjohet nga intereset politike të kësaj apo asaj pale.
Lekë Gojçaj me kujtimet e veta, do të përcjell një mesazh, një porosi, e cila e sfidon atë që është mësuar nëpër shkollat tona.Ai provon dhe kisha thënë ia del që ta japë realitetin politiko-shoqëror në Malësi, sidomos në shekullin XX. Gjithashtu ai përshkruan, me shumë energji edhe për jetën e mërgimtarëve tanë në SHBA.
Lexuesi ka për ta njohur edhe si polemist të zjarrtë Lekë Gojçajn në këtë libër.
Nëse dikush njerëzit i çmon sipas asaj popullores “më trego se me kë rri, e të tregoj se kush je”, mjafton veç një shfletim, pa pasur nevojë ta lexojë fare librin,për të krijuar parafytyriminse me kë kemi të bëjmë, sepse autori del në fotografi me: Ibrahim Rugovën, Sali Berishën, Ismail Kadarenë, Bill Clintonin, imzot Mark Sopin, imzot Rrok Mirditën, Eliot Engelin, monsinjor Dodë Gjergjin, kongresisten Sue Kelli, ambasadorin William Walker, dom Lush Gjergjin etj. etj.
Ativitetet filantropike të vëllezërve Gojçaj kanë qenë gjithmonë në fokusin e gazetarëve dhe mediave të shumta shqiptare e të huaja. Janë rreth 30 shkrime, artikuj që sjell libri, të cilët i kanë shkruar të tjerët, pra gazetarë dhe autorë të ndryshëm në mediat e shtypura, në SHBA, Kosovë, Malin e Zi, Shqipëri…, për jetën dhe aktivitetet e familjes Gojçaj.
Kapitulli i fundit është më “familjari” në kuptimin e ngushtë të fjalës, sepse aty mbizotërojnë fotografi të anëtarëve të familjes së ngushtë dhe pak më të gjerë Gojçaj.
I gjendur në një përzierje të panumërt racash, kombesh, fesh, origjinash, në SHBA, e duke dashur ta ruajë identitetin e vet njerëzor, kombëtar, fetar e kulturor,LekëGojçaj si referenca të forta orientuese i ka Gjergj Kastriotin, Nënën Terezë, e së fundi edhe Ibrahim Rugovën.
Vërtet, të moçmit kanë pas thënë: “guri randë peshon në vend të vet”... Kjo vlen për gurët e thjeshtë, të zakonshëm, por kurrsesi kur janë në pyetje gurët e çmuar, sepse ata në vendet e zhvilluarajo vetëm që nuk humbin në peshë, por edhe vlera e tyre shumëfishohet. Lekë dhe Pashko Gojçaj janë dy gurë të tillë, të çmuar.
Gojcaj te Hotit: Anton Gojçaj, Pashko Gojçaj dhe Kolec Traboini
RECENSION
Në frymën françeskane
(P. Pashko Gojçaj, Takimi i kohëve, poezi, Misioni françeskan, Tuz, 2009)
Vendosja afër njëra-tjetrës (brenda të njëjtit varg ose strofë) e fjalëve me ngarkesa semantike antinomike është një tipar i theksuar i poetikës së P. Pashko Gojçajt. Antitezat në këtë poezi sado që të shprehura me një vokabular konvencional, nganjëherë - të gërshetuara me një kombinatorikë të anaforës dhe epiforës, me nëntekst të pasur, - formojnë mesazhe përtej stereotipeve, deri transcendentale.
Anton Gojçaj
Nganjëherë është shumë e vështirë që ta ndash veprën nga autori, sidomos në ato raste kur profesioni, respektivisht thirrja së cilës ai i është përgjigjur, e kërkon të tërin, me trup eme shpirt, siç është rasti me poetin dhe meshtarin françeskan, P. Pashko Gojçaj.
Përmbledhjen e parë ai e botoi në gjuhën kroate, me titullin “Kompanjelat e hijet” (“Zvonici i sjene”, 1983 ). Më pastaj filloi të shkruajë në gjuhën e vet amtare, në gegnishten letrare, të cilën e promovon në jetë e në krijimtari. Njëzet vite më vonë botoi vëllimin “Sytë e shejtneshës” (Tuz, 2003) kushtuar Nënës Tereze.
Para pak ditësh doli nga shtypi përmbledhja me titull “Takimi i kohëve”, të cilën autori ia dedikon jubileut të 800 vjetorit të urdhrit françeskan. Libri përbëhet nga 32 poezi, që kanë tematikë të larmishme, duke filluar nga motivet fetare, filozofike, për vendlindjen, nënën dhe popullin e vet, për Nënën Tereze, pastaj frymëzimet që dalin nga meditimi mbi tmerrin e luftërave të fundit në Ballkan e tj.
Në krahasim me vëllimin “Sytë e shejtneshës” poeti ka mbetur kryesisht i njëjti në pikëpamjen e stilit. Mbizotëron një ritëm i ngadalshëm, i matur e i thellë, spontan, kolokvial - por jo prozaik, një timbër “i prajshëm” që ndryshe mund të kuptohet edhe si - dikush që beson se vetë e ka gjetur rrugën evërtetë... dhe i cili lexuesin e grish në bashkë-reflektim. Mirëpo ai nuk i shpëton gjithmonë patetikes, sidomos në poezitë “2000 vjetë”, “Nën hijen e krygjës shejte”, “Martirët tonë”, “Shën Franit”, “Deçiqit”...
Lidhur me poezitë me frymë fetare, e të tilla janë disa në këtë përmbledhje, mund të thuhet se autori asnjëherë nuk e rrezikon largimin nga doktrina dhe heroi lirik nuk e thyen disiplinën e rregulltarit as në poezi(ndoshta veç në poezinë “Kopshti i mëkateve” ka shkëndija të njëfarë tundimi).
Në vargjet e rregulltarit poet nga Malësia, truri e kontrollon emocionin, por nuk e përjashton atë.
Në disa poezi të këtij vëllimi vërehet një përparim, krahasuar me përmbledhjen e tij të parë,sa i përket ndërtimit të figurës dhe imazhit poetik – jo në një masë kapitale, por gjithsesi evidente. Pra, nuk ka transformim dhe as ndryshim rrënjësor të stilit, por ka një përpunim dhe begatim të caktuar të tij
“Takimi i kohëve” përmban edhe poezi me mesazhe shumëkuptimëshe, në të cilat ndeshim pozicionime të hijshme fjalësh që rezultojnë me figura të realizuara artistikisht (p.sh. krahasime të gjetura mirë) dhe të mbushura me domethënie, siç është p.sh. vjersha kushtuar lumit Cem:
“N’verë i bukur deri në përsosmeni,
e i pastër si lota e fmijut n’djep,
i bukur deri në frymëzim,
e i kthjellët si qiella mbi Tokën shejte.”
Vendosja afër njëra-tjetrës (brenda të njëjtit varg ose strofë) e fjalëve me ngarkesa semantike antinomike është një tipari theksuar i poetikës së P. Pashko Gojçajt.Antitezat në këtë poezi sado që të shprehura me një vokabular konvencional, nganjëherë - të gërshetuara me një kombinatorikë të anaforës dhe epiforës, me nëntekst tëpasur, - formojnë mesazhe përtej stereotipeve, deri transcendentale, si në vjershën “Hakmarrja” ta zëmë:
“ U zhduke vetëm e vetëm me shpëtue jetën
Çdo vdekje asht lindje
Çdo vdekje asht jetë
Ti linde me jetue
Ti vdiqe me jetue.”
Në vjershën “Sytë” kemi një tjetër tip loje me fjalë, bazuar mbi vënien pranë e pranë (familjarizimin) të fjalëve me domethënie të kundërta, të realizuara përmes alternimeve leksikore-semantike që prodhojnë porosi ekuivoke mbi bazat e eksperiencës jetësore:
“Sytë luejnë rolin e dyfishtë:
Dijnë me pa edhe atëherë kur janë të mëshelun,
e mujnë mos me pa edhe pse janë të hapun.”
Dy vjersha të lezetshme janë “Qingji” dhe “Lepurushi”, të cilat autori ua kushton fëmijëve por që, falë vlerave të caktuara simbolike-alegorike që ngërthejnë, mund të pëlqehen edhe nga - të rriturit.
Në vargjet e poetit françeskan lexuesi gjen edhe gjurmë të idesë platoniane mbi artin si “mimezis”, që sidomos del në shesh në poezinë “Jeta”:
“Jeta asht i vetmi libër,
i cili ma parë lexohet,
atëherë shkruhet.”
Kryefigura e poezisë së poetit me zhgunin françeskan është pa dyshim anafora, pastaj krahasimi, simboli, metafora... Gojçaj di të jetë edhe ironik në lirikën e vet, si ta zëmë te “Vllaut në erë”:
“Vlla, cila erë frynë në ty?
Ulu në gjunj
Që mos të kapi era.
Le t’i marrë era dangët,
Sa nuk është vonë...
Vlla, cila erë frynë në ty?”
Të gjitha vargjet e këtij libri i përshkon humanizmi i ngrohtë dhe besimi i fortë në të Vërtetën, që është sinonimi i Krijuesit të gjithësisë. Vetë titulli “Takimi i kohëve” është një gjetje e suksesshme metaforike, që mund të nënkuptojë edhe shenjën e Kryqit, në të cilin takohen koha historike (që kalon) me kohën qiellore (amshimi).
Libri ka një përgatitje mjaft të mirë teknike, disenj modern dhe krahas disa poezive jepen edhe ilustrime, qoftë fotografi, apo vizatime të ndryshme.
LETËRSIE VENDLINDJES
Më shumë se gojëdhëna
(Martin Kolë Pjetrushi Dedvukaj, “KATUNI IM”, dhe “DËSHMI KOHE…”Tuz 2009)
Anton Gojçaj
1. KATUNI IM
Libri “Katuni im” ka një strukturë të përzier llojesh letrare: tregime anekdotike, fabula, besime të ndryshme popullore në Malësi, fjalë të urta dhe disa poezi. Karakteristikë e pjesës më të madhe të këtyre krijimeve është një ironi e mençur, që tallet me veset e njerëzve dhe promovon virtytet. Duke qenë pothuaj “autodidakt” në dushën e metodologjisë së shkrimit dhe stilistikës, autori nuk i ka dalluar qartë krijimet e veta origjinale nga ato të marrurat (të huazuarat). Për ato njësi të tekstit që nuk i ka krijuar vetë, ai nuk ka dhënë shënimese kur, ku dhe prej kujt i ka dëgjuar dhe shënuar, apo nga cili libër i ka marrë ato, gjë që do të ishte me interest ë veçantë, sepse do të mundësonte përcjelljen e procesit të bartjes, kalimit të motiveve të caktuara nga vendi në vend, nga njëri tregimtar te tregimtari tjetër, nga njëra kohë në tjetrën. Martini vepron kështu ndoshta duke pasur parasysh se krijimet popullore (përrallat e përrallëzat, këngët epike e lirike, anekdotat dhe fjalët e urta popullore) kaherë e kanë humbur emrin e krijuesit të vet dhe jetojnë të pavarura prej tij, mirëpo për gjëratetilla është i nevojshëm zbatimi I një metodologjie të përpiktë shkencore. Duke shfletuar këtë libër lecuesi mund të vërejë edhe njëfarë ndikimi nga Mark Milani, por mund të jetë edhe që Martini s’bëri tjetër por mori e dha nga e njëjta gurrë si edhe shkrimtari i Kuçit.Këto tregime, anekdota, fjalë të urta, besime popullore etj. janë kryesisht (por jo gjithmonë) ekstrakte të nxjerrura nga arka e thesarit të vlerave shpirtërore të popullit të Malësisë dhe shumë më gjerë. Kjo nuk e ul vlerën e porosive të thella e të dobishme të librit.
Nëse numri i krijimeve origjinale te anekdotat dhe fabulat është i kufizuar, libri sjell edhe disa poezi origjinale, mjaft interesante, sidomos për vlerat e tyre satirike. Martin Kolë Pjetrushi shkruan poezi satirike, me një ngjyrim të theksuar kritik ndaj disa zhvillimeve të kohëve të fundit në fushën e moralit, përmbysjes së sistemit të vlerave që ai njeh dhe çmon. Është interesante se në dy krijime të tilla, të dy herët objekt i trajtimit është femra, te vjersha satirike “Në Amerikë bijë si e kalon?”përshkruan gjendjen faktike dhe psikologjike të femrës që është martuar në Amerikë pa e njohur bashkëshortin e ardhshëm, kurse në vjershën humoristiko-satirike “Tue mësua nusen më shkoi dita”përshkruan përplasjen e dy botëkuptimeve, të resë dhe të vjetrës, ku e reja ose një tip i saj – personifikuar me nusen dembele dhe pa manire të mirësjelljes tradicionale, thumbohet deri në sarkazmë.
Njësia poetike, “Katuni im”, që mund të quhet edhe poemë, është tërësi e më vete në këtë libër. Si të gjitha krijimet e Martinit edhe kjo është shkruar me idiomin (gjuhën) e fshatit të lindjes, gjë që librit i jep një dimension të ri, të vlefshëm për shkencën e gjuhësisë. Aty autori befason për të mirë, duke dhënë një tërësi mjaft të realizuar, e cila dominohet nga figura poetike e anaforës, domethënë gati të gjitha vargjet e poemës nisin me fjalën KUR.Gjuha e thjeshtë e joshëse, të këqijat dhe të mirat e katundit të vëna njëra pranë tjetrës si paralelizma antitetike, që përshkohen nga një frymë ngrohtësie si shenjë e dashurisë së autorit për katundin e vet, disa shfryrje aq të sinqerta e spontane, e bëjnë për vete edhe lexuesin më të pandjeshëm.
“Ti ije prapëseprapë ma i bukuri katund ndër të gjitha katunde
Se unë tjetër katund s kam,
As s mundi me pasë.”(KATUNI IM)
2. DËSHMI KOHE…
Libri “Dëshmi kohe…” është strukturuar ndryshe në krahasim me librin “Katuni im…” por edhe me të gjithë librat e tjerë të Martinit.
Është kjo saga e një familjeje me origjinë nga Bardhajt e Hotit, me histori shumë interesante që ndodhin pas largimit të tyre nga vendlindja, që të kujton rrëfimet biblike. Kështu, pikërisht njëri nga pasardhësit e kësaj familjeje, në fillim të shekullit XX, kthehet në vendlindjen e të parëve, i veshur me uniformën e perandorisë austro-hungareze, por me dashurinë e ruajtur në gjene për vendlindjen e stërgjyshërve dhe popullin e saj.
Boshti rreth të cilit sillet ngjarja është kampi apo llogori të cilin austro-hungarezët në kohën e Luftës I Botërore e ngritën në Vuksanlekaj.Fat në fatkeqësi për malazezët e robëruar aty është se kampi është ngritur në një fshat të malësorëve. Personazhi Kol Pjetrushit është portreti i një malësori atëherë të ri por mendjemprehtë dhe të vendosur për të jetuar sipas modelit të mëshirës dhe dashurisë. Ai rrezikon vetë për tu ndihmuar miqvefatkëqinj pjesëtarë të popullatës malazeze.
Njëri nga mesazhet e kësaj vepre është – të mos harrohet e kaluara. Të shpëtohet nga terri i harresës veprimi aq kristian e njëkohësisht në përputhje me kodin moral të zakoneve të maleve shqiptare për t’i ndihmuar të dobëtit në rrezik. Kolë Pjetrushi me shokë, me guximin dhe mendjemprehtësinë karakteristike malësore, kërkuan me vetëmohim dhe gjetën rrugë dhemënyra si të shpëtojnë jetët e fqinjëve, “probatinave” dhe miqve të vet shekullorë, malazezëve të cilët i kishin hedhur në kamp austro-hungarezët. Por libri është shumë më i pasur se kaq, me materialin që ofrondhe porositë që lëshon.
Leximi aktiv, krahas zbulimit dhe shijimit të porosive të tekstit, nënkupton edhe përpjekjen për të klasifikuar, sistemuar tekstin në grupin e literaturës së ngjashme, e pastaj edhe marrjen e qëndrimit lidhur me vlerat eventuale të tij.
Mbështetur në diskursin (gjuhën) e tekstit me titullin “Dëshmi kohe...”, i përket llojit të teksteve narrative. Më saktësisht, një lloj proze me elemente të diskursit historik e po ashtu edhe me elemente të letërsisë fiksionale. Me historinë e lidhin faktet e njohura historike, siç është për shembull fakti se në periudhën e Luftës I Botërore në fshatin Vuksanlekaj ka ekz
Në foto anash: Ndue Ukaj dhe Anton Gojçaj
Romani Passio i Anton Gojçajt
