ANTON GOJÇAJ

Mbi krijimtarinë e Anton Gojçajt - nga Ndue Ukaj dhe Nuhi Ismajli

2009-10-02T05:53:00.000-07:00

Në foto anash: Ndue Ukaj dhe Anton Gojçaj

Romani Passio i Anton Gojçajt

Ndue Ukaj

Një studiues i madh frankofon, Tvetan Todorov, në librin Letërsia në rrezik, ndër të tjera shkruan se “si filozofia dhe shkencat humane, letërsia është mendim dhe njohje e botës psikike dhe shoqërore në të cilën jetojmë”. Duke qenë e tillë, letërsia bëhet fusha më e veçantë e komunikimit njerëzor, sepse vepra letrare vjen nga shpirti dhe ka destinim shpirtin, do thoshte esteti e filozofi Friedrich Hegel. Letërsia komunikon të bukurën përmes ndjenjave më sublime të shpirtit. Të bukurën si komponente esenciale të letërsisë e transfiguron në art shkrimtari, Anton Gojçaj, i cili tanimë është emër i sprovuar në shumë fusha të letrave shqipe. Autor që shkruan poezi, që kultivon zhanrin e tregimit, romanin, kritiken letrare, studiues i mirëfilltë letrar e eseist i shkëlqyer, ai ravijëzohet në letrat shqipe, me portretin e një krijuese me tipare të shumëfishta e vlera të gjithmbarshme, që di të mishëroj të bukurën me fjalën artistike, brenda një konteksti specifik kulturor e letrar.

Në romanin Passio (Gjergj Fishta, 2009), Anton Gojcaj ndërton tekstin si një realitet kulturor për të cilën gjë bie në një mendje e gjithë bashkësia e lexuesve (Umberto Eco). Autori shpërthen në këtë tekst letrar me tërë origjinalitetin e tij letrar. Teksti karakterizohet nga një narracion i përpunuar, një stil mjeshtëror, brendapërbrenda një fabule dinamik dhe një gjuhë atributive e konstruktuar me trajta rrëfimtare brilante. Romani ka një titull simbolik, që ngërthen një shënjues të letërsisë së tij, jetën si pasion dhe artin si pasion. Janë këto dy strumbullarë që kombinohen me mjeshtëri dhe që funksionalizojnë tiparet e një proze të realizuar mjeshtërisht, ku vihen në kontrast të thellë krizat identitare të njeriut. Autori empirik, duke u nisur nga jeta prej së cilës rrethohet, shpërthen në shkrimin fiksional, për të pikasur një personazh tragjik, rrugët e së cilit konstruktohen nëpërmjet shenjave dramatike, që vijnë si reminishencë nga ëndrra e personazhit hero të romanit, atëherë kur piktori Jozef Montanara (Zef Gjoni) ishte në kulmet e artit si piktor dhe atij i shfaqet në ëndërr, momenti më tragjik i jetës së tij: vrasja e babait, mu në natën e ngjalljes së Jezu Krishtit, simbolikë kjo e funksionalizuar dhe realizuar me mjeshtri nga autori, madje edhe si dimension filozofik i intertekstit letrar. Diskursi fiksional i autorit, mvishet nga tiparet e fuqishme të diskursit biblik e oral, i cili intencë ka funksionin edukativ të letërsisë, një katharsisi letrar të nënkuptueshëm.

Kodet tematike e ligjërimore, shtresohen rreth plagës së mërgimit, si një temë e lashtë e letërsisë shqipe, trajtuar kurdoherë në nga pena të shumta. Portreti i kryepersonazhit të këtij romani është kompleks. Ai është piktor me famë botërore, jeton në një metropol botëror, sikurse është Neë Yorku. I pamartuar, me disa flirte dashurore, ai bënë jetë prej artisti tipik, madje me dëshirën që të harrojë të kaluarën, mirëpo i ndodh e kundërta, ëndrra e kthen në realitet. Dhe këto lufta identitare bëhet e fuqishme, shpërthyese, drithëmuese, dramatike, me të cilën autori ndërton përplot sekuenca narrative të jashtëzakonshme. Jozefi, i cili Nuk Qesh Kurrë, fillon të trandet, tallazet e shpirtit të tij kërkojnë interpretimin e ëndrrës, ndërsa interpretimi i saj e kthen në identitet, në kërkim të shenjave të tij. Dhe pastaj zëri i fuqishëm, sugjestionues, por edhe melankolik „Zef Kthehu“ ja zgjon kujtimet e fashitura në kohë dhe fillon të kërkon vetveten. Kërkimi i vetvetes në variante të ndryhem narrative, e përcjell personazhin në gjitha nivelet e jetës, pas ëndrrës deri te rikthimi në Malësi, takimi me të ëmën, martesa, lindja e një djali dhe kontinuiteti i vazhdimësisë identitare. Përmes këtij epilogu moral, autori përveç se përçon ide e mesazhe morale, riciklon dimensionet filozofike të zhbërjes së identitetit dhe rrezikut nga kjo dukuri.

Romani ka një fubulë e cila menjëherë lexuesin e fut në vorbullën e narracionit. Kemi një rrëfim në qendër të ngjarjes, in medias res. Dhe e gjitha në roman fillon me një ëndërr, prej së cilës shtresohet vorbulla e një rrëfimi dramatik. Autori funksionalizon motivet e lashta për ëndrrat si topose sinjifikative, ndërkaq një interelacion komunikues kulturor, teksti e ndërton me ëndrrat biblike, si topose komunikuese që prodhojnë kode të veçanta semiotike e ligjërimore. Jozef Montanara, larg atdheut, tek flinte, i selitet ngjarja më tragjike e jetës së tij, e cila lidhet me gjakun, më familjen, atëherë kur në prag të festave të ringjalljes së Krishtit, i vritet babai, nga armiqtë e Malësisë, që lehtë kuptohet që ishin armiq të etnisë së tij. Për t’ia shpëtuar Qengjin Zefit të vogël, babai i tij vritet. Këtu, figura e Qengjit bëhet shënjues i letërsisë së Antonit, një simbol me kuptime ekoivoke, që si topos tematik e figurë letrare, në variante të ndryshme bartet edhe në zhanrin e tregimit të autorit. Me këtë karakteristika ligjërimore e estetike, ndërlidhet figura e qengjit të dashur të personazhit dhe në mënyrë implicite, e autorit empirik. Përmes këtyre sekuencave narrative, autori rikontekstualizon diskursin biblik për qengjin biblik, si topos tematik dhe si materie stilistike, e motivueshme për të konotuar idetë letrare. Qengji, në kuptimin e parë, shënjon kafshën e bukur, së dyti simbolikën kristiane, si arkitekt e arkiligjërim biblik që shenjon martirizimin e Krishtit në Kryq, sikurse qengj i pafajshëm për fajet e botës. Si figurë kryetipre letrare, sipas Northrop Frajit, qengji është evokim për Jezusin qe flijohet për mëkatet e njerëzimit. Dhe rikujtimi i kësaj figure nënkupton ringjalljen. Kjo intencë letrare në prozën e Gojcajt del e hapur, autori e sfidon personazhin e tij me një sekuencë jetësore të kahershme, që kishte lënë vragë të hapura diku në qenien e tij. Andaj, pas shumë sfilitjeve dhe tundimeve, personazhi realizon thirrjen që i bëhet në ëndërr dhe kthehet, si një determinim i intencës autoriale.

Nëpërmjet personazhit Jozef Montanaro (Zef Gjoni), autori portretizon njeriun e kohës së tij, të goditur nga plaga e detyrueshme e mërgimit, në të cilën shenjat identitare rrezikohen të shuhen. Mirëpo, duke e trajtuar këtë temë kaq komplekse shqiptare, e veçanërisht për Malësinë, autori përçon mesazhe të fuqishme, që triumfojnë me epilogun e romanit, ku ndjehet fuqishëm një katharsis letrar sugjestionues. Në këtë roman, autori me një realizëm magjik, përmes një narracioni shpërthyes, të qetë, por dridhmues, e shtreson toposin e mërgimit dhe krizën identitare si temë të fuqishme narrative, përmes trajtave të rrëfimit modern, ku pikasën trajtat e realizimit magjik të prozës.

Ky roman i Gojcajt, ashtu sikurse i gjithë prodhimi i tij letrar, e perceptojnë artin si kulturë, që rolin edukativ e kanë në vete- siç do të shkruante Arshi Pipa. Dhe në këtë roman, ashtu sikurse në gjithë krijimtarinë e tij, Gojcaj përçon mesazhe të fuqishme kulturore e edukative, të cilat realizohen përmes katharsisit letrar, si element i fuqishëm i letërsisë së tij.

VËSHTRIM

Vepër me vlerë për letërsinë dhe kulturën

(Anton Gojçaj, “Shija e librit (recensione, interpretime, ese…”), AIKD, Prishtinë, 2009).

Anton Gojçaj (1966) është poet, tregimtar, romansier, por edhe personalitet i fuqishëm studiuesi. Si studiues, Gojçaj ka publikuar shkrimet e tij qysh si student, për të vazhduar më pas me publikimet e tij nëpër gazetat e revistat e ndryshme dhe me veprat e tij komplete, si: “Tema e heroit nacional në letërsi” (2004), “Fakticiteti në letërsi – proza letrare e Anton Harapit” (2007) dhe “Shija e librit (recensione, intepretime, ese…)” (2009), të cilat dëshmojnë formimin e lartë, prirjen dhe seriozitetin shkencor të tij. Vepra “Shija e librit “ është vepra e gjashtë, në radhën e veprave të botuara të këtij krijuesi, një vepër mjaft e vëllimshme dhe mjaft e larmishme për nga problematika e trajtuar.

Nuhi Ismajli

Pas fjalës hyrëse mjaft koncize, ku tregohet për kohën e shkrimeve, vendin e botimit të tyre dhe qëndrimin e autorit ndaj veprave që trajton, vepra është e ndarë në pesë kaptina, në të cilat trajtohen çështje të ndryshme letrare, gjuhësore, historike, kulturore, filozofike, estetike, psikologjike, gjeografike etj. Është interesant se titujt e kapitujve, sikurse edhe titulli i veprës, shprehin qëndrimin subjektiv të autorit ndaj veprave që trajton, natyrën, llojet dhe format e shkrimeve që trajtohen, po edhe të shkrimeve që krijohen. Në kapitullin e parë ( “Me zemër” ), i cili titullohet, ndër të tjera, duke pasur parasysh natyrën e poezisë lirike, Gojçaj ka zgjedhur të shprehë mbresat dhe vlerësimet e tij për poezinë e veprave të ndryshme, të autorëve shqiptarë, siç është poezia e veprës së Gjekë Marinajt, Xhevdet Bajrajt, Arben Idrizit, Halil Matoshit, Nokë Sinishtajt, Teola Shkodrës, Lumnije Hoxhës, Ndue Ukajt, Nikollë Berishajt, Hajredin Kovaçit e Rrok Berishajt, por edhe për poezinë e veprave të ndryshme të autorëve botërorë, siç është poezia e veprës së Ch. Bukovski dhe ajo e veprës së E. Paundit. Gojçaj është studiues, i cili, jo vetëm në bazë të dijes dhe mendjes së studiuesit, por edhe të zemrës së ndjeshme të poetit dhe ndjenjës së kultivuar poetike të tij, arrin të analizojë e interpretojë, të vërejë e të shquajë, dhe të shqiptojë atë që është qenësore, karakteristike, vlerë ose e metë e një poeti. Në kapitullin e dytë (“Me shpirt”), Gojçaj trajton veprat e ndryshme në prozë, të autorëve shqiptarë, si veprën e I. Kadaresë, të A. Plasarit, R. M. Shalës, A. N. Berishës, K. F. Shabanit, F. Camajt, A. Bishës, A. Gjuravçajt e I. Berjashit, dhe veprat në prozë të autorëve botërorë, si veprën e I. Zvevos dhe të G. Grassit. Autori flet për elementet e ndryshme të veprave, si temën, idetë, stilin etj., për të veçuar prirjet e posaçme të krijuesit dhe veçoritë karakteristike të veprave si dhe vlerat e tyre.Në pjesën e tretë të veprës (“Me tru”), kanë zënë vend trajtimet dhe vlerësimet e A. Gojçat për disa nga veprat diskursive për letërsinë, të autorëve, si: A. Berishaj, B. Çapriqi, N. Ukaj, K. Shala, A. Çapaliku e N. Krasniqi. Interpretimet dhe vlerësimet e rëndësishme të këtij kapitulli, dëshmojnë njëherazi përgatitjen e formimin e lartë shkencor të A. Gojçajt dhe aftësinë e tij për t’u marrë edhe me veprat më të rëndësishme e më të vështira të shkencës së letërsisë. Formimi i lartë, jo vetëm letrar, kultura dhe horizonti i gjerë e i gjithanshëm i diturive i kanë dhënë mundësi Gojçat që me mjaft kompetencë shkencore të merret edhe me vepra të fushave të ndryshme të dijes. Kështu, në kapitullin e katërt të veprës (“Menyja mikste “), ai meret me vlerësimi e veprës socio-linguistike të H. Shabanit, me vlerësimin e veprës gjeografike të dr. N. Dragës, me vlerësimin e veprën së historisë fetare të N. Ukgjinit, me vlerësimin e veprës etnografike të M. Nikës, me vlerësimin e veprës historiko-letrare të S. Malohoxhiqit dhe me vlerësimin e veprës psikologjike të don N. Gjolajt.Erudicioni letrar, filozofik e estetik, i kanë mundësuar A. Gojçajt të merret edhe me trajtimin e çështjeve të ndryshme të letërsisë, të filozofisë e të estetikë dhe të realizojë ese të bukura për poezinë e B. Çapriqit e të H. Shabanit, për baladën“Dikur në vjeshtë” të Dh. Qiriazit, për veprën filozofike ”Bashkëpirja” (Gostia) të Platonit dhe për pikëpamjet estetike të shën Toma Akuinit. Në këto ese ku autori dëshmon erudicionin, forcën e analizës e të interpretimit, forcën e shprehjes dhe të ndërtimit të tekstit të bukur, merret me trajtimin e mjaft veçorive të poezisë së B. Çapriqit, ndër të cilat edhe me figuracionin dhe semantikën e tij, por, veçmas, me filozofinë apo, siç e quan autori, metafizikën e udhëtimit të poezisë së B. Çapriqit; me poezinë e H. Shabanit, karakteristikat dalluese të saj (melankolia, natyra bregdetare, ironia therrëse, komponenta e meditacionit, frymëzimet poetike erotike dhe dallimet e trajtimit të erotikës, sipas veprave, leksiku i florës e faunës bregdetare, gjuha poetike, stili i rrjedhshëm etj.); me natyrën e baladës, temën e dashurisë dhe mënyrën e trajtimit të saj në veprën “Dikur në vjeshtë” të Dh. Qiriazit, si dhe mospajtimin me vlerësimin injorues të saj; me trajtimin e erosit në veprën “Bashkëpirja” (Gostia) të Platonit, teknikën e ndërtimit të rrëfimit, analizën e ligjëratave, pikëpamjeve të Platonit për erosin dhe vlerësimin e veprës “Bashkëpirja” të Platonit, si “zbërthim brilant i misterit të erotikës në jetën njerëzore dhe elozh dashurisë dhe pavdekësisë…, një elozh të lartë dritës së mendjes njerëzore” (f. 231); me probleme të artit, letërsisë, filozofisë dhe të estetikës së Mesjetës dhe sidomos me pikëpamjet estetike të shën Toma Akuinit. Siç shihet, vepra “Shija e librit” është një vepër me vlerë të madhe për letërsinë dhe kulturën përgjithësisht në të cilën janë trajtuar veprat e gjinive, llojeve e formave të ndryshme (poezi, prozë, tekste diskursive etj.); vepra fushash të ndryshme: letrare (letërsi kombëtare, letërsi botërore, letërsi për të rritur, letërsi për fëmijë), vepra gjuhësore, filozofike, historike, religjioze, gjeografike, psikologjike etj. , për të cilat gjithnjë është shprehur fjala me peshë e shkencëtarit. Shkrimet e Gojçajt për letërsinë tregojnë formimin e lartë letrar të tij, kulturën e gjerë e të thellë letrare, shijen dhe ndjenjën e shkrimtarit të talentuar e të formuar. A. Gojçaj nuk bën improvizime pa vlerë dhe teori personale. Shkrimet e tij ai i mbështet në dijet e qëndrueshme e të sprovuara, në aftësinë, përvojën dhe etikën e shkencëtarit të aftë e të arsyeshëm për t’u marrë me vlerësime kompetente të veprave të mëdha të letërsisë kombëtare e botërore. Veç kësaj, vepra e tij “Shija…” nuk sjell vetëm trajtimin dhe vlerësimin e rëndësishëm të veprave të ndryshme, me të cilat merret në kuadër të veprës së vet, po edhe informacionet e gjera e të thella diturore të fushave të ndryshme, me të cilat merret. Shkrimet e A. Gojçajt për letërsinë nuk priren kah një kritikë e ashpër, kritikë e shikimit të të metave. Ai, siç thekson në parathënie, nuk ka pretenduar të shkruajë kritikë letrare, por vetëm përshtypjet e tij personale për disa vepra, të cilat e kanë joshur për “këtë” apo “atë” (f. 6), apo të bëjë një debat për veprat, i cili “nuk i dëmton, por i aktualizon” ato (f. 6). Ajo është kështu një kritikë dashamirëse, kritikë e afirmimit të vlerave, sipas së cilës, A. Gojçaj i qaset veprës me dashamirësi e butësi, duke marrw leximin “si njëfarë “shujte shpirtërore”, kurse recensionin si një dolli përshëndetëse për librin” (f. 6). Por, shprehja e përshtypjeve personale, apo debati i cili nuk dëmton, po aktualizon veprat, e cila vjen si porosi për përsosjen e mëtejshme të artit, nuk nënkupton krejtësisht mungesën e kritikës, po një qëndrim dhe vlerësim të sinqertë të studiuesit dhe vlerësimin kritik objektiv, i cili nuk mungon në vepër. Gjuha e shkrimeve të veprës “Shija e librit “, synon gjithnjë saktësinë dhe fuqinë e shprehjes, të realizuara qoftë përmes gjuhës shkencore, qoftë përmes gjuhës artistike. Prandaj, varësisht se ç’dominon në tekstet që trajton (përmbajtja, lloji, forma) ose tekstet që krijon, autori përdor gjuhën e tij përmes së cilës saktëson shkencorisht ose artistikisht. Refleksionet, mendimet dhe vlerësimet e tij për veprat A. Gojçaj i shpreh përmes një gjuhe të përshtashme shkencore. Ai përdor terminologjinë e nevojshme e të saktë dhe formulimet e fuqishme gjuhësore. Stili i tij ka saktësinë, forcën, sugjestivitetin. Anton Gojçaj është studiues, por është edhe poet. Prirja e tij si poet ndjehet edhe në kuadër të shkrimit shkencor për letërsinë dhe në esetë e tij. Shpesh, në shkrimin e tij, ai shpreh edhe ndjenjën e strukturuar përmes shprehjes së bukur poetike. Por, shprehja e ndjenjës dhe përdorimi i gjuhës poetike, në kuadër të shkrimit diskursiv të Gojçajt, është gjithnjë me masë dhe nuk e cenon aspak natyrën shkencore të shkrimit të tij. Autori, shfrytëzon shprehjen poetike për të nyjtuar ndjenjën e cila është si rezultat i përjetimit të veprës që trajton dhe si plotësim ose si përmbyllje e mendimit të tij shkencor për të. Prandaj, ndjenja dhe shprehja poetike e bëjnë edhe më të plotë gjykimin e autorit për veprën, ndërsa shkrimin e tij më të fuqishë dhe më të bukur.Prandaj, vepra “Shija e librit…” me shumësinë, larminë e peshën e çështjeve të trajtuara si dhe me nivelin e trajtimit tyre, dëshmon, ndër të tjera, se Anton Gojçaj, pa dyshim, bën pjesë në radhën e studiuesve më të spikatur shqiptarë sot.

ANTON GOJÇAJ - Poetry

2009-03-25T13:24:00.000-07:00

ANTON GOJÇAJ

Half of the World

I feel sorry that I cannot sing as the stars do
I feel sorry that I cannot be silenced as the stars do

to see you as the star wherever I go
because you are a star
to see me as a star wherever I may go
although I am not a star

(translated by Fadil Bajraj)

The Energy of Poetry

the world needs
another world

the rays of distant stars
a way for the heart of origin
words floating through the oceans
searching the colony of art

is it a blaze of the sea
or a mist hiding the truth
the universe needs
another vers

(translated by Fadil Bajraj)

Time of the Heart

Penelope loved Odysseus so much
she waited for him 20 years

a step she didn’t take
after him
though

neither did I dive
into the Heraclitus river
nor did you swim to the shore

a corpless bird
on a branch at Eden is tree
sings in absolute silence
out our forever never again

but once
one time
you were everything

let Heraclitus be right
but Penelopes is arguments
have been proved straight from
the Olympus parliament

Odysseus still has
faith in Homer

(translated by Nik Leshai)

The Miracle Being Alive

in Prishtina streets
I studied fear
While being chased by police
I called on America

when I saw flowers
near tanks sprouting
I cursed Europe
prayed for Albania

for the friends I had then
I’m conquered by nostalgia
No, we did not perform miracles
it’s a miracle we’re alive

(translated by Nik Leshai)

ANTON GOJÇAJ - Poezi

2009-03-03T09:21:00.000-08:00

ANTON GOJÇAJ

HERET BËHET VONË

VRAPO E DASHURA IME

buka jonë e bardhë

përngjasim vetëtime

më shpejt se yjtë e hëna

vrapo e dashura ime

shirat në ty lahen

flakërojnë vegime

dhelpër është klepsidra

vrapo e dashura ime

pritjen zgjat thëllimi

ngutuni gëzime

heret bëhet vonë

vrapo e dashura ime

24 ORË

mirëmëngjes e dashur

drita vjen nga gjinjtë

në shkretëtirën pagane

ujësjellës të rinj

mirëdita e dashur

sot rash në provim

zjarret tua vajzë

vadisin shiun tim

mirëmbrëma e dashur

e nesërmja është ve’

shumë yje ka gjithësia

ekzistojmë vetëm ne

VAJZA QË ECËN

ME OMBRELLË NËPËR BORË

sa shumë që duheshim

atë mbrëmje me bore

si s’ta bëra me dorë

si s’ma bëre me dorë

kur luheshim qiellorë

me djallëzoren ironi

si s’ma bëre me sy

si s’ta bëra me sy

do të duhemi përsëri

netëve pa orë

do të vishemi me florë

do të shkrihemi në bore

GJUHA SHQIPE ËSHTË E BUKUR

gjuha shqipe është e bukur

se ajo e flet

kur hap sytë si kroje të thella

kësaj toke i përngjet

brekë me yje ajo vesh’

pa turpin gënjeshtar

rock and roll këndon vallëzon

vajza ujëvarë

bora shkrihet prej

buzëqeshjes së saj

do të vdisja krejt pa lidhje

të më qajë ajo pastaj

AS PO AS JO

një vjershë asgjë e re as e jashtëzakonshme

miliona vjersha janë shkruar edhe një le të shkruhet

në sallën e madhe vetëm kujtoj ëndrrën e pamortshme

zoti duhet të jetë pikëlluar që na i përzieu gjuhët

një zog tragjikomik humbi këngën në ujëvarë

peshkut të artë duke dashur adhurim t’i shfaqë

ndjenjëkulluar harroi i ngrati se rrjedhja s’ka të ndalë

peshku shkoi ai mbeti lumturia zgjati kaq

ku shkëlqeu njëherë premtimi për humbësin ideal

si t ë mos kishte ngjarë kurrë një mrekulli

djaj të lëngët rrëzohen thik pikat e lumit fatal

o s’kam çka të bëj veç të thërmohem në njëqind mij’

MREKULLIA E EKZISTENCËS

rrugëve të prishtinës

studiova frikën

policët kah më ndiqnin

thërrisja amerikën

lulet kur i shihja

pranë tankeve si mbijnë

e shaja europën

lutesha për shqipërinë

për miqtë e mi të atëhershëm

më pushton një mallë

jo nuk bëmë çudira

çudi që jemi gjallë

LARGIMI ISHTE VEÇ FILLIMI I KTHIMIT

lindën e vdiqën shumë ndërkohë

as hartat s’janë si dikur

unë desha një tjetër vajzë

dhe ti a thua ke burrë

je trashur sipas zërit të botës

ke shtuar në masë ke humbur në shpirt

edhe njerëzit atje vuajnë akoma

në këtë botë vuajnë më të mirët

vendi shenjt e ruan sekretin

muzikë të devotshme ku zemrat dirigjuan

kush s’e njeh pikëllimin s’ia di jetës lezetin

ne tepër u deshëm dhe dot nuk ndryshuam

SHPIRTI

ti nuk je më emri që ke qenë

as pyetja as përgjigjja as unaza e besës

unë jam dikush tjetër se ti më ke lënë

vitet tek unë kanë peshën e vesës

pse më ther në gjoks fajin e ka koha

pa mish do të mbetet ‘i here rrethi i diellit

republikae dëshprimit mëe gjerë seç e besova

mos e festo urrejtje heshtjen e rebelit

mos më shlyej nga libri sot po të qes be

njëkohësisht jam hije edhe lëndë drite

ardhja e feniksit nis me një rrufe

dhe ushqehet me thërrime metafizike

NJERIU I MIRË

kurrë s’më ke munguar kështu si sonte

larg nënës pa të dashurën larg atdheut pa miq

shkarravit vargje pa kuptim mjerë kush u besonte

shpellave të kohëve përplasem lakuriq

ujqit janë shumuar dhe kanë mallë për ty

fotografohen për gazeta merren me politikë

mish qengji drekojnë verë të kuqe pijnë

me sex makina luajnë dhe çmallen me muzikë

dikush sonte pa një pikë loti qan përnjëmend

as i lirë as në burg as dhëndërr as murg

ulurin nëpër shi kërkon profilin tënd

poet është ndoshta po ndoshta edhe vetë ujk

RRËFIMI I NJË LYPËSI TË ÇUDITSHËM

unë kurrë s’kam pasur gjë

vazhdoj të jetoj në pritje

i vogël i padenjë për të fshehtat

i mbrami në çdo renditje

unë kurrë s’kam lypur shumë

para as nam as titull

tepër ndoshta pata veç gjumë

dhe ndonjë yll të fikur

unë kurrë diçka nuk bëra

që të mos e shkruaj këtë këngë

sytë po m’i vret rëra

tash po i fshij me mëngë

BUZËQESHJA E GJELBËR

bari është i gjelbër

si buzëqeshja e motrës

si vajzë e puthur së pari

para se t’i çelë sytë sërish

bari është i gjelbër

si thellësi e detit

mozaik në qiell netësh poetike

krejt lumturia tokësore kjo është

dhe nyje tragjike

në brigjet e lumenjve të rinisë

bari gjithmonë është i gjelbër

REGËTIMË

nuk qajnë kambanat

vetëm pranvera vonohet

për bashkimin tonë

që nuk po realizohet

më e dashura ime

GJYSMA E BOTËS

më vjen keq që nuk di të këndoj si yjet

më vjen keq që nuk di të hesht si yjet

si yllin të të shoh ngado që të shkoj

se yll je

si yllin të më shohësh ngado që të shkoj

megjithëse nuk jam yll

ENERGJIA E POEZISË

botës i duhet

edhe një botë

rrezet e yjve të largët

rrugë për në zemrën e zanafillës

fjalët notojnë oqeaneve

në kërkim të mundësisë së re

për koloninë e artit

është shkëlqim i artit

a mjegull që e fsheh të vërtetën

universit i duhet

edhe një vers

po ata sy

në po atë baltë

po ajo pike

e vogël në hartë

por

SHKRIMTARI ANTON GOJÇAJ PJESË E LETËRSISË SHQIPTARE

2009-03-03T09:19:00.006-08:00

HAXHI SHABANI

SHKRIMTARI ANTON GOJÇAJ PJESË E LETËRSISË SHQIPTARE

Në shtegun e elitës kulturore

Mr. Haxhi Shabani

Në kërkim të identitetit krijues

Anton Gojçaj, deri më tash autor i 6 librave në fusha të ndryshme të letërsisë në një mjedis letrar aspak stimulues për t’u marrë me këtë veprimtari siç është i shqiptarëve në Malin e Zi, është padyshim jo vetëm një nga autorët më seriozë të këtij cepi të letërsisë shqiptare, por edhe më gjerë. Për më pak se një dhjetëvjeçar, veprën e parë “Poezi” e boton në Tuz në vitin 2001, krijon portretin e tij letrar me shtrirje të gjerë në format dhe zhanret letrare në të cilat krijon që nga vlerësuesi i veprave të të tjerëve: me studime, recensione, vështrime letrare, deri te botimi i veprës së parë të tij në prozën e gjatë siç është romani. Ata që e kanë ndjekur veprimtarinë letrare të Anton Gojçajt kanë vërejtur se ai qysh në vitet studentore krahas ka filluar të botojë poezi dhe recensione letrare në mediet në Kosovë.
Për t’ia nisur nga poezia, duhet thënë se ai, atë e përdor si sprovë të kërkimeve të tij për të gjetur identitetin e tij si krijues. Kurse kritikën letrare në kuptimin e gjerë të fjalës e ndeshim qysh në vitet e rinisë së hershme të tij të cilën e boton në mediet e Kosovës të viteve të nëntëdhjeta të shekullit të shkuar, çka dëshmon që në krye të herës se Gojçaj po bëhet një kundrues i hollë i veprave dhe autorëve të ndryshëm. Vjen pastaj një fazë pothuajse krejtësisht pasive e tij, sa i përket botimit, për rreth një dhjetëvjeçar, kur ai jeton si azilkërkues në Gjermani e cila është e veçantë për të dhe për llojin të cilit ai i takon. Ai duke shkuar atje për të gjetur një jetë më të mirë me nivel ekonomik, paradoksalisht nuk përpiqet shumë që të gjejë punë si 99 % e kolegëve të tij, por mëson gjuhën gjermane dhe zhytet në leximin e një deti të thellë të letërsisë botërore, siç është ajo e shkruar në gjuhën gjermane. Dhe kthimi është i pashmangshëm në Itakën e tij, për të shpërthyer si në epet e lashta, për tetë vjet boton 6 vepra, kurse siç jemi në dijeni romani “Passio” duhet t’i ribotohet së shpejti. Pastaj një vepër e tij e zgjedhur është në planet e afërta botuese të Art Klubit nga Ulqini, ndërkaq ka të tjera vepra në dorëshkrim. Një shifër e lakmueshme që të rrallët shkrimtarë e arrijnë ta realizojnë, për çdo vit nga një vepër e botuar. Kur shkrimtari Anton Gojçaj në vitin 2003 botoi veprën e tij me tregime “Qengj i harruar natën në mal” atëherë ishte parë realisht forca e tij krijuese, jo thjesht e një të riut që shkruan poezi, është e njohur dukuria e të shkruarit të poezive në rini, por e një prozatori, i cili megjithëse po bënte provën e parë në këtë lloj letrar, por dilte i stabilizuar si në rrëfim, po ashtu edhe në figuracion. Që nga titulli e deri te disa hollësi që mund t’i përmbajë tregimi, del tërthorazi një rrëfim që të kujton sidomos mjeshtrin e prozës së shkurtër shqiptare Ernest Koliqin. Dhe gjeturia e autorit në lëvrimin e prozës, në këtë rast të një romani siç është “Passio” që mund të lexohet edhe më mirë si novelë, duke pasur parasysh se kufiri midis këtyre llojeve është herë i pakët e herë kurrfarë, është më e mirë. Ai me këtë roman arrin të emocionojë lexuesin, jo me epikë, por me një prozë lirike e cila më shumë është një elegji jo për humbjen fizike, por për humbjen e shpirtit. Kur e kam lexuar, në më tepër se në një vend më janë mbushur sytë me lotë dhe nuk kam hezituar ta thërras autorin për ta uruar, jo për mirësjellje, por për një arsye të thjeshtë. Ai më kishte emocionuar me personazhin e tij kryesor se herë duket se vjen nga qendra e botës, siç janë SHBA-të, herë nga parahistoria. Të emocionosh lexuesin, apo shikuesin, është një një qëllim që e lakmojnë shumë vepra të llojeve të ndryshme, por të rrallat e arrijnë. Dhe këtu nuk është fjala për një emocion prej naivi, por për një të thellë, deri në eshtra. E ç’mund të bëjë tjetër letërsia e shkretë? T’i zgjidhë problemet e mëdha të jetës? Jo. Por mund të bëjë diçka që është njerëzore dhe tejkalon ngjyrimet lokale e kombëtare. Si e këtillë ajo është një nga temat e letërsisë të cilat janë të pavdekshme.
Botimi i dy veprave të radhës, “Fakticiteti në letërsi – proza letrare e Anton Harapit” 2007, studim që është mbrojtur si temë magjistrature dhe më parë “Tema e heroit nacional në letërsi” 2004 dhe së fundi “Shija e librit” 2009 janë pjesë e fuqishme e portretit të shkrimtarit dhe studiuesit Anton Gojçaj, i cili tashmë po krijon identitetin e tij krijues. Ai në librin e fundit me recensione e vështrime “Shija e librit” është një lexues i kulturuar, një studiues që e shikon krijimtarinë e autorëve me të cilët merret që nga dashamirësia dhe lavdërimi edhe kur ndonjëherë ashtu nuk mendon, deri te vërejtësi elegant e me kulturë i dukurive e prirjeve kryesore të veprave që merr në shqyrtim. Në dy librat e tjerë “Fakticiteti në letërsi...” dhe “Tema e heroit nacional” është më i shtruar në të vërejtur, falë edhe zhanrit, si edhe më shumë gjuhëmprehtë në shqiptimin e problemeve dhe objeksioneve që ai ka ndaj temave e autorëve të cilat i ka në fokus të studimeve të tij, përfundimisht është në rrethin e tij, në të cilin është shumë komod.

Nevoja e krijimit të elitës kulturore

Duke parë në thelb krijimtarinë e Anton Gojçajt, në kontekstin më të gjerë jo thjesht letrar, por edhe kulturor e gjuhësor, ajo është e rëndësishme për tri arsye kryesore.
Së pari, shqiptarët në Malin e Zi, falë edhe shkrimtarit dhe studiuesit Anton Gojçaj përballë letërsisë shqiptare të gjithëmbarshme mund të shqiptojnë faktin se në Malin e Zi krijohet një pjesë e letërsisë shqiptare e cila edhe pse nuk ka shumësi emrash, ka vlera që duhet të merren në konsiderim. Në këtë drejtim Gojçaj është një nga të rrallët shkrimtarë shqiptarë në Malin e Zi i cili për nga niveli, stili, përmbajtja e ndërtimi i veprave të tij letrare mund të krahasohet me shkrimtarë e studiues që janë nga Tirana e Prishtina. Kjo do të thotë se ai e ndonjë tjetër kanë hyrë në konkurrencën e pashmangshme të vlerave brenda letërsisë shqiptare. Dhe ky fakt është një nga vlerat më të mëdha të këtij autori.
Së dyti, në anën tjetër, llojllojshmëria e veprave të autorit së bashku me vlerat e veprave të disa shkrimtarëve të tjerë shqiptarë në Malin e Zi, na jep të drejtën e ligjshme të pohojmë, këtë është e domosdoshme ta bëjmë edhe në formë klithjeje për ta dëgjuar shumica: këtu krijohen vepra në gjuhën shqipe që duhet njohur sepse përbëjnë një pjesë të rëndësishme të mozaikut të letërsisë që krijohet në Malin e Zi. Tashmë skena letrare e kulturore në Malin e Zi, pas kalimeve të etheve të krijimit të shtetit të pavarur, duhet të rishikojë veten, për të gjetur vlerat e vërteta në letërsi, art e kulturë edhe jashtë shumicës që flet e shkruan gjuhën me katër emra.
Dhe së treti, duke e parë personalitetin letrar e kulturor të Anton Gojçajt më në gjerësi sesa brenda fushës së tij themelore të letërsisë, mund të shqiptohet një synim që shqiptarët në Malin e Zi duhet ta kenë prioritet: krijimin e elitës kulturore. Këtë në çdo mjedis, shtet apo rajon e përbëjnë: shkrimtarët, shkencëtarët e artistët. Nëse në Malin e Zi mund të thuhet se është krijuar dhe identifikuar elita politike dhe e biznesit, ajo kulturore, gjegjësisht e inteligjencies, mbetet të themelohet elita kulturore, si një strukturë me synime të qarta. Kompetencat që i kanë individët të cilët do të mund të përfshiheshin në këtë elitë si në gjuhë, kulturë, arsim, letërsi, medie, botime mund të jenë brinja e nevojshme e një katërkëndëshi të përbërë që quhet elita kulturore, plus politika, biznesi dhe sektori joqeveritar.

(Koha javore, nr. 419, 20 maj 2010, Podgoricë)

NJË PËRMBLEDHJE POETIKE E E PATER VINÇENC MALAJ-t...

2009-03-03T09:19:00.005-08:00

ANTON GOJÇAJ

NJË PËRMBLEDHJE POETIKE E E PATER VINÇENC MALAJ-t,
BOTUAR NË 10 VJETORIN E VDEKJES

Trajta të bindshme e t’ ândshme (P. Vinçenc Malaj, Papërdhokë e gutë faqokë, poezi, Misioni françeskan Tuz – Malësi, 2010)
Anton Gojçaj
Poezia ishte talenti të cilin P. Vinçenc Malaj e fshehu më së miri. Arsyet pse veproi kështu i mori me vete dhe për to ne mund vetëm të hamendësojmë.
Lexuesi është pa adresë, por lënda gjuhësore dhe historike me të cilën ai punon është saktësisht e determinuar dhe lehtësisht e dallueshme në artin e tij.
Teoricienët R. Wellek dhe A. Waren shkruajnë: “Që ta ndiejmë dhe ta vlerësojmë qëllimin metaforik të një poeti të caktuar duhet ta njohim deri në imtësi si gjuhën ashtu edhe konvencën letrare.”
Gjuha e shkrimit e P. Vinçencit është “gegnishtja”. Poezia e tij, në pjesën më të madhe, është e ngjeshur substancialisht me fijet e toponimisë, etnografisë, të folklorit, antropologjisë, dokeve, religjionit, gjeografisë dhe historisë lokale të trevave të banuara me shqiptarë, me çka inkuadrohet natyrshëm në qerthullin e krijuesve françeskanë (shqiptarë).
Sistemi tropologjik që përdor P. Vinçenc Malaj në poezitë e përfshira në përmbledhjen “Papërdhokë e gurë faqokë” është një metaforikë kontekstuale, nga ambienti i natyrës lokale, etimologjinë e së cilës e gjen në instrumentet e gjuhës që ai përdor.
Vëllimi “Papërdhokë dhe gurë faqokë” hapet me poemën “Cemi” ku nëpërmjet tabllove “mini-enciklopedike” jepet një “studim” lirik polivalent me shumë asociacione e korelacione, me referenca të papërmendura dhe të nënkuptuara historike e psikologjike. Përshkrimi i lumit Cem në fillim sikur ravijëzon karakterin e rrëmbyeshëm, kurse metafora që përftohet nëpërmjet komentimit të relievit të shtratit të lumit në të vërtetë prodhon impulse meditative për të kaluarën kurrë të qetë të banorëve përreth, që me ujin
e tij e shuanin etjen dhe i lanin plagët, duke dëshmuar njëkohësisht fuqinë transformuese të misterit të quajtur kohë:

“Shekuj e shekuj me radhë
Rrjedh Cemi mahnitshëm,
herë gjëmon furishëm,
herë dalë-kadalë,
por gjithmonë i cemtë
e i fresktë
e pa u ndalë...
rrotullon papërdhokë lara-lara
e gurë faqokë e zall
e tash e parë andrron ujnat e paqta
ndër shpella e pellgje
plot me trofta të shkathta
tuj lajkatue me shpejtësi
shtyllat e moçme t’ urave
e vijat e rrenueme
të mullinjve jetikë
derisa s’ paqtohet e fashitet
në brigjet e liqenit Labeat”
(CEMI)

Për filozofinë poetike të P. Vinçenc Malajt duket se vlen ajo që thot Mirçe Eliade kur flet për njeriun religjioz – për të bota (ose natyra, jeta) është përplot porosi e simbole.
Ambienti i Rumisë dhe i basenit të liqenit të Shkodrës, apo Labeat – siç e quan poeti, e karakterizon poezinë “Rumisë”, në strukturën e së cilës njohësi i folklorit do ta dallojë të inkorporuar edhe vargun “ mâ i naltë u bâfsh se je!”, të një kënge popullore kranjane, të mirënjohur. Subjekti lirik ndërton një raport komunikimi me vibracione emocionale që rrezatojnë intimitet:

“Përse Ti nuk je veç bjeshkë,
mal, pyll, gur, uj,
Ti je Fjala,
Ajo që e mësova prej nânës,
je eshtrimi, kuptimi i saj
mâ i kthellë
aq afër
rrahazemrës s’ême!”
(RUMISË)
Krahas Cemit dhe Rumisë, një tjetër fjalë specifike që duke qenë e pranishme në disa poezi të këtij libri, merr përmasa të një simboli të familjarizuar - është guri. Figura e gurit këtu nuk është vetëm një simbol kristian (shën-Pjetri-shkëmbi-kisha), por edhe filozofik (vjersha “Sizifi” etj.). Bie në sy se shpesh afër fjalës “gur” gjendet edhe fjala “andërr”, madje një vjershë titullohet “Andrra me gur”, kështu që ky çift jo gjithaq i vetëkuptueshëm as i natyrshëm fjalësh fiton një peshë të veçantë domethënëse, për të cilën duhet reflektuar gjatë interpretimit të makro-semantikës së librit. Impresionon se si poeti e “trajton” gurin, i cili edhe pse statik, ose mu pse është i tillë, është aq i pranishëm në jetën e njeriut/historinë e njerëzimit jo veç me kuptime të bartura (konotacione), por edhe me funksionet e ndryshme që ka: gurë stralli, gurë Sizifi, gurë moknet, gurë mulliri, gurë kufiri, gurë prâjës, gurë varri, gurë themeli, gurë kalaje, gurë ure, gurë unaze, gurë gjaku..., gurë beje..., etj. etj... Madje guri është edhe lëndë (e pjesë përbërëse) e artit:

“A thue andrron se do të bahet
gur elterit, pagezore,
gur flijesh e theroresh,
ku njerëzija gjen mëshirë e ngushëllim?
Apor shtatore, përfytyrim,
pomendore perandorësh e shejtnorësh,
që zbukurojnë kishë e katedrale,
tregje e lulishta?
Përse guri n’skalitje,
porsi gjuha në të folun,
merr trajta të bindshme e t’ andshme,
ruen kujtimet e të parve,
mozaikët, shkrojlat,
mbishkrimet e moçme, stolisjet,
amanetet e stërgjyshave,
kulturën e gëdhênun në gur.”
(L’ESSER DI SASSO)

Tejet interesante për një analizë shumëplanëshe është poema “Koshi i spikut”, një kosh origjinal të cilin poeti e thurë me fjalë të moçme, të harruara, që lexuesit e sotëm, sidomos të moshës së re, vështirë mund t’i kuptojnë pa ndihmën e fjalorit shpjegues në fund të librit. Kjo “poemë-arkivë” është një nga ato frymëzime me ngjyrim ironiko-emocional, ku autori kritikon disa zhvillime (të padëshiruara) në mjedisin ku jeton. Është një qëndismë e tërë “ornamentesh” frazeologjike tipike për të folmen e Malësisë së Madhe ku poeti bart gjendje/qëndrime të që sugjerojnë domethënie të caktuara: plasti talla!, raftu m’ gji e shitofti zana!, keqi prulla!, he, pasti nana qyqet n’ konak, he, raftu t’mgjamit!... Duke zbërthyer fatin e koshit të spikut, poeti ia qan hallin moralit në shthurje të kohëve të reja, sidomos kur bëhet fjalë për femrën, që nuk harmonizon natyrshëm me virtytet morale tradicionale, arbnore e kristiane. Sigurisht, për t’i kuptuar edhe më drejt porositë e kësaj poeme duhet pasur para sysh se autori është një rregulltar.
“Pooo, e ka xânë katrri
koshin e spikut
jetik, disa kavaljetesh,
e ka xânë gjakun njak,
si t’i ki’ ra pika
prej hallit
se ç’ka përspjetë me pa
zhgjândërr...”
(KOSHI I SPIKUT)
Poemat dhe poezitë e P. Vinkut janë monologje lirike, përpjekje për një komunikim aktiv krijues me natyrën që perceptohet si vepër artistike:
“Çdo gur në vend të vet
që nga natyra asht skulpturë
e çdo fragment – një muze...”
(“L’ESSER DI SASSO”)
Domethënia e këmbanave për kodin e përditshmërisë por edhe atë eskatologjik të të krishterëve ka një ngjyrim të posaçëm – ato sikur e lidhin tokën me qiellin, prandaj poeti mediton në disa vargje të “andshme” e që lëmojnë veshin:

“Ding-dang, ding-dang
bjen kumbona e madhe
në kumbonare...
Bijnë tjerat: ding-dang, dang-ding!
ushtojnë fushë e zaje
kumbon Tuzi, lutet Malësia:
Ave Maria!”
(ZAJET E KUMONARES)

Numri i poezive të “përshpirtshme” në këtë përmbledhje është i konsiderueshëm, çka është edhe e kuptueshme. Për të mos i përmendur të gjitha do t’i veçoja dy, që trajtojnë fenomenin e vdekjes, respektivisht pozicionimin e poetit përballë saj. Te “VDEKJA” hasim një metaforë të thjeshtë e subime, që lë përshtypje të fortë mbi parafytyrimin e vdekjes nga një besimtar: “kalim prej shkretisë n’ oazë”, si dhe vargun “vdekja âsht motra jonë” që ta përkujton shën Françeskun e Asizit... Kurse te poezia antologjike e këtij tipi, “LUTJA”, nëpërmjet referencave intertekstuale me ungjijt, heroi lirik, sikur të ishte frymëzuar nga filozofia jetësore e Nënës Tereze, kërkon edhe pak kohë për punë:

“Arat e mija, të gjitha
nuk janë të korruna
as rrushi i vjelun.
Kangët e mia, të gjitha
s’janë të këndueme
as arat e lavrueme.
Ban ta plotësoj
detyrën t’ême
e ta kthej talentin e shumëzuem. “
(LUTJE)

Nga poezitë mendimtare sidomos dallohet ajo me titullin “AUTOPORTRET”, për shtresat e shumta kuptimore të saj.
Vlen të përmenden edhe dy poezitë që u kushtohen dy personaliteteve të denja (të kulturës) kombëtare e fetare, Pjetër Budit dhe P. Bernardin Palajt, ndoshta jo gjithaq për vlerat artistike sa për respektin që shpërfaq poeti për këta dy martirë të “atmes e fesë”. Malaj ka ndjeshmëri të madhe për gjuhën amtare, prandaj edhe qorton në formë paralajmërimi se humbja e gjuhës amtare si referencë parësore (thelbësore) identitare e një komuniteti i hap derën asimilimit:

“Një popull bâhet
skamnuer përgjithmonë
kur hupë ndjesitë e
gjuhën amtare”
(ANDRRA ME GUR)

Një vërejtje për rrezikun që nënkupton humbja e gjuhës amtare del edhe nga poezia e poetit italian Ignazio Buttita, përkthyer nga P. Vinçenci, që botuesi e pa me vend ta
përfshijë në libër, bashkë me poezitë origjinale të tij. Gjithashtu në përmbledhje krahas poezive në gjuhën shqipe jepen edhe disa poezi që P. Vinçenc Malaj i ka shkruar (përkthyer) italisht.
Ndërsa poema “HIJEROFANIA” artikulohet si një bisedë e përvujtë, e ngjyrosur me një emocionalitet të thellë, që zhvillohet me një ritëm të prâjshëm, me fshatin e lindjes dhe përfundon me një premtim të ngrohtë, plot mall e dashuri:

“T’a dijsh se kam me të gjetë
kudo që të strukesh!”
(HIJEROFANIA)

Përfundimisht mund të thuhet se në vargjet e P. Vinçencit, si një poeta doctus tipik, intelekti dhe erudicioni i prijnë zemrës, por nuk e përjashtojnë atë. Fjalët e tij përmbajnë pellgje të thella urtësie dhe ndjesi të cemta. Interesimi i tij, i ndikuar edhe nga formimi prej albanologu, i përkushtohet më tepër ruajtjes së dromcave të kërcënuara të leksikut sesa eksplorimit të rrugëve të reja, moderniste, stilore. Së këndejmi, stili i tij nuk karakterizohet për hulumtime të guximshme në zonat e domethënieve befasuese e tunduese, as për eksperimentime në krijimin e figurave kurrë më parë të njohura poetike, por ai është një vrojtues i urtë e i ndjeshëm i natyrës së gjallë, i sendeve dhe dukurive që “fshehen” para syve tanë. Poetikën e vet ai e bazon pikërisht mbi përdorimin e arkaizmave që janë duke u zhdukur bashkë me shtresat e veta kuptimore e emocionale, porsi mjeshtri që ndërton shtëpinë pikërisht me gurët (ose tullat) që mjeshtrit e tjerë i lënë pas dore si të papërdorshëm. Thënë figurshëm, ai kostumin e identitetit bashkëkohor e stilizon me vinjeta leksikore autoktone, që i nxjerr nga glosari i lashtë i etnosit. Kush e ka pasur fatin ta njohë P. Vinçencin do t’i kujtohet se si frati endej në shtratin e lumit Cem duke mbledhur me durim “papërdhokë e gur faqokë” që do t’i përdorë pastaj në krijimtarinë e vet të gdhendjes në gur, e pra, po njashtu ai veproi edhe në shtratin e gjuhës së gjallë, të popullit, por edhe në shkrimet e vjetra, duke mbledhur fjalë të rralla e të braktisura për t’i konservuar përjetësisht në poezinë e vet. I mbështetur në sensin e një vlerësimi objektiv dhe të gjykimit të matur, konstatoj se poezia e P. Vinçencit nuk është një koktej ekzotik i artit që të shkëput nga realiteti për të të ngritur në qiej të panjohur semantikë, por është si një gotë vere e moçme e shtëpisë që e prek të vërtetën, e cila jep kënaqësi intelektuale dhe emocionale dhe ofron përjetime të pëlqyeshme dhe të dobishme.
Libri “Papërdhokë e gur faqokë” nuk do të shkaktojë ndryshime tektonike të ndjeshme në hierarkinë e vlerave letrare në një hapësirë më të gjerë - çka poeti i përvujtë V. Malaj as nuk e aspironte, por falë higjienës morale të mesazheve që rrezaton dhe ndjeshmërinë specifike, rifunksionalizuese për fjalët dhe shprehjet e vjetra të cilat i nxjerr nga myku i harresës, si dhe me vlerat kuptimore e emocionale që përmban, paraqet një pasurim të ofertës së krijimtarisë shpirtërore të këtyre trevave. Atë Vinçenc Malaj ka jetuar si ka besuar. Ashtu edhe ka shkruar!
Disa nga poezitë janë të shoqëruara me fotografi që kanë funksion jo vetëm ilustrues por edhe të krijimit të një ambienti sinkretik ndërmjet artit të fjalës dhe atyre pamore, kurse disenjimi i kopertinave me pamje pitoreske të luginës së Cemit e kompleton efektin ideo-artistik të librit.
(Ky vështrim u lexua në Simpoziumin shkencor me rastin e 10-vjetorit të vdekjes së P. Vinçenc Malajt, mbajtur më 2 tetor 2010, në Sukruq – Malësi )

________________________________________________

Pater Vinçenc Malaj (1928-2000) u lind në Ljare – Krajë, ku vijoi edhe mësimet e shkollës fillore. Shkollën e mesme – drejtimin klasik e filloi në Shkodër, e vazhdoi në Split dhe e përfundoi në Pazin të Kroacisë. Studimet nga filozofia dhe teologjia i kreu me sukses në Universitetin e Zagrebit. Gjatë viteve 1966-1972 studioi letërsinë italiane në Universitetin “La Sapienza” në Romë. Në vitin 1973 mori titullin doktor i shkencave për studimin me temën “Kuvendi i Arbënit – 1703”. Pjesën më të madhe të jetës së tij si meshtar e kaloi në Tuz – Malësi. Ka shkruar një numër të konsiderueshëm punimesh shkencore të cilat i ka botuar në shumë revista, si: “Shejzat – Le Pleiadi” - Romë, “Studi Albanesi” - Palermo, “Vatra” – Nju-Jork, “Zgjimi – Risveglio” – Cosenza, Koha – Podgoricë (Titograd), “Kačić“ – Split etj. Librat e P. V. Malaj: „Naturae et artis opus“ – Ulqin - Tuz 1999, „Kuvendi i Arbënit 1703“ – Ulqin - Tuz 1999, „Të dhana albanologjike 1“ dhe „Të dhana albanologjike 2“ – Ulqin – Tuz 1999, „Racconti popolari di Falconara Albanese“, „Racconti popolari di Spezzano Albanese“ dhe „Racconti popolari di Santa Caterina Albanese“ – Soveria Mannelli (Catanzaro – Italia) dhe „Papërdhokë e gurë faqokë“ – Tuz 2010.

DY LIBRA TË RINJ TË PROFESOR DOKTOR PALOKË BERISHES

2009-03-03T09:19:00.001-08:00

DY LIBRA TË RINJ TË PROFESOR DOKTOR PALOKË BERISHES

Frute të punës gjysmëshekullore në fushën e shkencës

( Vështrim për librat “Punime nga shkencat humanitare” dhe “Marrëdhëniet ndërmjet nxënësit dhe mësimdhënësit në procesin mësimor”, Bashkimit i krijuesve shqiptarë në Malin e Zi, 2011, Ulqin)

Këta dy libra paraqesin njëfarë rrumbullakësimi të natyrshëm të të gjithë karrierës së Palokë Berishës si pedagog, studiues dhe intelektual.

Thonë se një krijues gjatë gjithë jetës shkruan një libër të vetëm dhe kjo nuk vlen vetëm për krijuesit e veprave të artit, por edhe për ata në fushën e shkencës. Keta dy libra, e sidomos ai me titullin “Punime nga shkencat humanitare”, më duket se e vërtetojnë një shembull të tillë edhe në veprimtarinë e studiuesit në fjalë.

Libri “Punime nga shkencat humanitare”, i botuar me ndihmën financiare të Fondit për pakica, është i ndarë në gjashtëmbëdhjetë kapituj. Në fund autori ka vendosur edhe regjistrin e emrave dhe përmbajtjen e librit. Pas kapitullit të parë, ku autori ka futur recensionet e akademik dr. Jashar Rexhepagiqit dhe dr. Hajrullah Koliqit, pastaj dy shkrime të dr. Nail Dragës, një shkrim tjetër i prof. dr. Hajrullah Koliqit dhe një recension shterues të prof.dr. Vehbi Hotit, vijojnë nëntë kapituj që kanë për tematikë shkollat dhe arsimin e shqiptarëve në Mal të Zi, prej fillimeve e deri në vitet e para të shekullit XXI. Kapitujt e mëpastajmë dallojnë për nga tematika, dhe kanë të bëjnë me pedagogjinë e konvikteve, pastaj me figurën e intelektualit dhe mësimdhënësit Gjergj Gjokaj, me Tringë Smajlen, me “Ditën e mësuesit“, “28 Nëntorin“ etj. etj.

Prof. dr. Palokë Berisha nuk ka kurrfarë dyshimi përsa i përket lidhjes së natyrshme dhe të logjikshme ndërmjet popullsisë së lashtë ilire dhe shqiptarëve të sotëm, prandaj edhe shpalosjen e qëndrimeve të veta e nis pikërisht me ilirët, më saktësisht rolit që i kanë dhënë ilirët edukates qysh në shekujt para lindjes së Krishtit. Autori është i mendimit se shkollat në gjuhën latine, që i hapën, siç shprehet ai, sunduesit romakë, kanë qenë të nivelit të njëjtë me ato të qyteteve romake të asaj kohe. Ardhja e fiseve sllave, duke filluar nga shekulli VI, pati për pasojë që ndikimit të kulturave romake e bizantine t’i shtohet edhe ndikimi (gjithnjë e më i forte) i kulturës sllave. Studiuesi Berisha i mbështetur në dëshminë e Gulielm Adaes nga viti 1332 logjikon që ata njerëz të cilët kanë përdorë shkronja latine në librat e shkruar në gjuhën e vet amtare duhet të kenë ndjekur mësimet e shkrim-leximit në njëfarë fomre tv rasimit, qoftë edhe në manastire e kuvende kishtare, pra ekziston mundësia që të ketë pasur edhe në shekullin XIV, ose edhe më heret, njëfarë tipi të shkollës në gjuhën të cilën sot e quajmë - shqipe. Pushtimi osman, me natyrën e vet transformuese për popujt që pushtoi dhe kulturat e tyre, e ka ndërprerë atë ecuri historike të shkollave shqipe, nëse ato kanë ekzistuar edhe më parë. Megjithëse edhe këtu te ne festohet 7 Marsi si “Dita e mësuesit”, në përkujtim të datës së hapjes së shkollës në Korçë, në vitin 1887, studiuesi Palokë Berisha në librin e vet më të fundit, thekson se në fakt shkollat shqipe kanë ekzistuar edhe para asaj date dhe përmend konkretisht shkollën e Kurbinit të vitit 1632, të Pdhamës në vitin 1638 etj. etj. Në periudhën e Perandorisë Osmane u hapën mejtepe dhe medrese, shkolla këto të llojit të vet, por në gjuhë të huaja. Natyrisht që banorët e trevave që i fokuson drejtpëdrejtë studiuesi ndanë fatin e bashkëkombësve gjatë shekujve, fakt që vlen edhe kur flitet për arsimin.

Kur flet për arsimin në trevat e banuara nga shqiptarët, që sot jane pjesë e territorit të shtetit malazias, Berisha konstaton se deri në vitin 1916 mësimi institucional, kur është mbajtur ndopak, është zhvilluar në gjuhë të huaja, serbisht e turqisht. Në Malin e Zi të periudhës 1878-1913 arsimi në gjuhën shqipe nuk ishte i lejuar.

Shkollat e para laike, në gjuhën shqipe në këto vise, u hapën me ardhjen e austrohungarezëve. Okupimi i Malit të Zi nga austriakët, për ironi të historisë, solli frymë të re dhe përmes shkollave shqipe me mësues edhe nga Zara e Kroacisë, u dhuroi një perspektivë dhe ide të re popullsisë autoktone që fliste një gjuhë të lashtë, por të ndryshme nga gjuhët sllave.

Hapja e shkollave në gjuhën serbe, para dhe sidomos pas Luftës së Parë Botërore kishte dy faqe të ndryshme: njëra ishte pozitive, arsimimi i një komuniteti, në thelbin e vet është diçka pozitive, pavarësisht në ç’gjuhë bëhet, kurse në anën tjetër, nëse hapja e shkollave nuk bëhet për motive thjesht humanitare e arsimore, por është pjesë e një projekti që mision prioritar kishte asimilimin e një komuniteti, atëherë dhurata e arsimimit shndërrohet në një kalë troje të sofistikuar. Mbase nje intrepretim i tillë i gjërave rri pas vendimit të banorëve të Malit të Hotit për të refuzuar hapjen e shkollës në gjuhën serbe, ndërmjet dy luftrave botërore. Palokë Berisha nxjerr përfundimin se shkollat fillore në gjuhën serbe i kanë kontribuar asimilimit të shqiptarëve në disa treva në Mal të Zi.

Jugosllavia e re, socialiste, solli çeljen e shkollave me mësim në gjuhën shqipe në një numër të konsiderueshëm. Mirëpo, edhe kjo periudhë i kishte peripecitë e veta. Vërtet nuk mund të mos pranohet se gjuha shqipe fitoi statusin e gjuhës së arsimit institucional por, njëkohësisht, mësuesit e zellshëm bashkë me bukën që siguronin me punën e ndershme, i shtroheshin një trysnie dhe përndjekjeje të vazhdueshme të shërbimeve të pushtetit komunist, sepse qëllimet e programet e ndryshme asimiluese kishin mbijetuar, ndonëse të fshehura pas retorikës ideologjike. Lidhur me këtë periudhë, në punimin që i kushtohet Ditës së mësuesit, studiuesi i veçon dy periudha të rënda e me plot rreziqe për mësuesit shqiptarë në Malin e Zi të atyre viteve, periudhën e viteve 1955-1957, kurse periudha tjetër e mbrapshtë për shkollat, nxënësit dhe mësimdhënësit shqiptarë në Malin e Zi ishte ajo e viteve 1981-1999, kur një numër i mësimdhënësve në Ulqin i larguan nga procesi mësimor, disa nxënësve, siç thuhet në libër, ua ndërruan me dhunë mbiemrat dhe në fund u akuzuan edhe tekstet shkollore në gjuhën shqipe për “përmbajtjen irredentiste”.

Palokë Berisha është një vjelës i palodhshëm dhe përpunues i vëmendshëm i fakteve, një gjurmues këmbëngulës që ndjek me fanatizëm profesional projektin e vet, duke qenë tërë kohën i vetëdijshëm për vështirësitë dhe peripecitë me të cilat mund të përballet. Ngacmimi i paevitueshëm i politikave të qarqeve të caktuara që decenie me radhë ushtruan presion e trysni ndaj arsimit shqip dhe protagonistëve të tij të dalluar në këto vise nuk e stepi studiuesin, përkundrazi ai sikur në këtë ballafaqim të pabarabartë sikur nganjëherë shndërrohet nga hulumtuesi në dvshmitar, nga kronikani në avokat i të drejtës së popullit të vet për arsimim në gjuhën amtare. Vepron kështu i bindur në shenjtërinë e profesionit mësues dhe në idealet që e shtyjnë përpara. Rrezikon studiuesi iritimin, reagimin, mospajtimin afatshkurtër të ndonjë lexuesi, por këtë e bën, besj unë, për hir të vlerave të larta, afatgjata, për shoqërinë. Prof.dr. Vehbi Hoti kështu e formulon këtë tipar të studiuesit Palokë Berisha: “Karakteristikë e punës studimore e botuese e prof.dr. Palokë Berishës është guximi qytetar dhe intelektual për të gjurmuar fakte e të dhëna të sakta e reale, për t’i thënë gjërat troç, ashtu siç janë, t’i thotë të vërtetat açik qoftë për të mire a qoftë për të keq, qoftë positive apo negative.”

Metoda e studiuesit është deduktive. Ai çdo problem, çdo temë e shikon, e shtjellon në një plan të gjerë, duke shkuar nga e përgjithshmja drejt individuales, nga kornizat historike mijëvjeçare drejt thelbit të çështjes që dëshiron ta ndriçojë në periudhën historike konkrete. Për shembull, në punimin kushtuar Tringë Smajles, ai para se të merret drejtpërdrejt me figurën historike të heroinës nga Gruda, përshkruan statusin dhe rolin që kishte femra në motmote, prej kohëve ilire e deri sot, pastaj flet për bajraktarët e Grudës, në mënyrë të veçantë për Smajl Martinin dhe Dedë Nikën Ivezaj, kurse konkretisht për Tringën flet pas 11 faqesh teksti hyrjeje, dhe I kushton 6 faqe tekst, 290-295, për të përfunduar sërish me një përgjithësim që shtrihet nga shekulli VIII para epokës sonë e deri në luftën e fundit në dy dekadat e fundit të shekullit XX, pra një shtrirje shumë e gjerë në histori dhe gjeografi.

Ndodh që të njëjtat informacione të përmenden në kapituj të ndryshëm, por kjo ngjan për arsyen se libri nuk u shkrua me një frymë as nuk është produkt i një projekti të mëvetësishëm, por është rezultat i punës shumëvjeçare, gjysmëshekullore, të profesorit dhe rrjedhojë e faktit se libri paraqet një përmbledhje studimesh, kumtesash, të lexuara dhe botuara në kohë dhe vende të ndryshme..

Duke pasur parasysh se dy librat kapin gati 600 faqe tekst, do të ishte e habitshme sikur të mos provokonin edhe reagime, madje edhe ndonjë polemikë, të kësaj apo asaj natyre. Vlera e një libri studimor edhe konsiston pikërisht në shprushjen e debateve, diskutimeve, të cilat për çastin mund të jenë edhe të nxehta, por duke ruajtur dinjitetin e çdo pjesëmarrësi apo të përmenduri, pra të përthirren dukuritë e jo individët. Te libri “Marrëdhëniet ndërmjet nxënësit dhe mësimdhënësit në procesin mësimor” që pas fjalës së autorit dhe hyrjes ka katër kapituj studimorë që shtjellojnë tematikën e titullit të librit, pastaj referencat dhe në fund literaturën… Palokë Berisha së pari konstaton se bazuar në eksperiencën e tij 50 vjeçare në procesin mësimor ka ardhur në përfundimin se mëse 95 % e mësuesve kanë respektuar kërkesat e parimit të humanizmit, por diku tjeter me keqardhje shton se “Mjerisht, një numër i vogël mësimdhënësish të ndikuar prej faktorëve objektive dhe subjektive shkelën (…) etikën e mësimdhënësit duke shëmtuar bukurinë e profesionit të mësimdhënësit.“

Në këtë libër autori sjell 36 shembuj ilustrues (jo të lavdishëm) nga praktika e përditshme në procesin mësimor në trevat tona dhe në Kosovë, sidomos në periudhën e monizmit, si psh. – nxënësi rrahet deri në alivanosje, nxënësit dënohen për pjesëmarrje në festat fetare, mësimdhënësi dhe nxënësi shpallin mejdan, mësimdhënësi nuk e njeh lëndën që e jep, mësimdhënësi përbuzë gjuhën amtare, mësimdhënësi bixhozxhi, mësimdhënësi alkoolist, mësimdhënësi dhe politika, mësimdhënësi dhe Lahuta e Malcis etj. etj. Por ka edhe shembuj kur nxënësit torturojnë mësimdhënësin…

Duhet theksuar se mësimdhënësit negativë të këtyre shembujve lihen anonimë, sepse qëllimi i studiuesit të mirëfilltë nuk mund të jenë individët, por vetëm dukuritë të cilat duhet të jenë gjithnjë e më të rralla, në mos të zhduken përgjithmonë nga procesi mësimor.

Anton Gojçaj

Anton Berishaj, Letërsia per-formative

2009-03-03T09:18:00.009-08:00

NJË STUDIM PËR NATYRËN ESTETIKE TË TEKSTEVE TË LETËRSISË SË VJETËR SHQIPE

Teza të bazuara shkencërisht

(Anton Berishaj, Letërsia per-formative, studim, NB “Buzuku, Prishtinë, 2010)

Në një pjesë të konsiderueshme të studimeve të deritashme në fushën e albanologjisë, statusi “letrar” veprave të letërsisë së vjetër shqipe u është pranuar vetëm fragmentarisht por është theksuar, kryesisht, rëndësia gjuhësore, kulturore dhe historike e tyre. Ngjyrimi i tyre fetar gjithashtu ka ndikuar që “letërsishmëria” e tyre të merret me shumë rezervë. Anton Berishaj e refuzon këtë praktikë skematike dhe të reduktuar dhe këtë korpus të letërsisë sonë e trajton nën prizmin e poetikës mesjetare dhe të barokut religjioz.

Anton Gojçaj

Pesë vite pas librit “Retorika dhe letrarësia” në të cilin merret me analizën e krijimtarisë së Pjetër Bogdanit, dr. Anton Berishaj vjen me një titull të ri, “Letërsia per-formative”, ku trajton çështje dhe probleme të atij korpusi të veprave që historianët e letërsisë shqipe, në studimet e veta, zakonisht e quajnë: letërsi e vjetër shqipe, letërsi e hershme shqipe, letërsi filobiblike etj..

Konform praktikës së botimeve të natyrës shkencore-akademike, në kapitullin e “Hyrjes” Berishaj bën disa sqarime të dobishme për premisat teorike, parimet metodike dhe për nocionet më të rëndësishme që përdori gjatë këtij “lexim/interpretimi të negociuar” – siç shprehet ai.

Berishaj di t’i argumentojë bindshëm pikëpamjet dhe tezat e veta mbi citatet e studiuesve eminentë të fushave përkatëse, shpesh duke i ndërlidhur fjalët e veta me ato të cituarat (të markuara me shenjat e thonjëzave) natyrshëm, si pjesë të së njëjtës fjali (të përbërë): “Mesjeta përfaqëson një nga ato momente historike kur “një tekst, për t’u perceptuar estetikisht, duhet të ketë edhe ndonjë funksion (për shembull politik, religjioz) përveç atij estetik” (Lotman). Zakonisht merret se Mesjeta përfshin periudhën kohore ndërmjet shekujve V-XV, mirëpo kur trajtohen çështje të botës së arteve ajo frymë zgjatet edhe për ndonjë shekull, (e kjo vlen sidomos për vendet që ishin pushtuar nga Perandoria Osmane). Te Budi e Bogdani studiuesi gjen edhe tipare të barokut (religjioz).

Titulli “Letërsia per-formative” shpreh objektivin e autorit që të merret me esencat poetike të veprave që analizon, si një pozicionim ndryshe (jo në kuptimin zëvendësues, por plotësues) përballë emërtimit gjerësisht të pranuar “letërsi e vjetër shqipe” që shënon kohën historike të shfaqjes së shkrimeve por s’thot shumë për strukturën poetike.

Terminologjia tani e standardizuar historiko-letrare, e përvetësuar nga pjesa më e madhe e studiuesve, si dhe dëshira për t’u perceptuar më lehtë nga lexuesi, e “detyruan” autorin që ta përdorë edhe vetë, shpesh, emërtimin “letërsi e vjetër shqipe” me të cilin në këtë studim, siç thot në një fusnotë: “emërtohet produksioni tekstual/letrar që nga Buzuku e gjer te Bogdani (d.m.th. shek. XVI-XVII)”.

Letërsinë e vjetër shqipe Berishaj e sheh në kontekstin e teorisë së komunikimit, “si një akt komunikimi” të pandashëm nga rituali religjioz dhe performanca religjioze. Duke iu referuar studiuesit Robert A. Segal, autori sqaron dallimet midis letërsisë religjioze dhe asaj shekullare, ku veçori ndarëse është (pa)pranishmëria e ritualit: “Miti i lidhur me ritualin është letërsi religjioze, miti i shkëputur nga rituali është letërsi shekullare, ose letërsi e thjeshtë”. Rituali këtu funksionon si makinë kohore (që i çon pjesëmarrësit e ritualit herë në kohën mitike e herë në atë eskatologjike...) por edhe si makinë semiotike “që me strategjitë diskursive i bart ata në domenin e atemporalitetit fiktiv” - një tipar karakteristik edhe i botës së letërsisë.

Performativiteti i këtyre teksteve del nga fakti se këtu nuk është e rëndësishme vetëm Fjala (shenja) por edhe akti (mënyra) i të thënit, pra po aq të rëndësishme sa ajo që thuhet është edhe kush, kur, ku, në çfarë konteksti e thot..., që kurrë nuk përsëriten absolutisht identike por gjithmonë ngjajnë ndryshime, sado të imta që të duken në shikim të parë.

Është intencionaliteti diskursiv performativ-religjioz ai që e karakterizon letërsinë e vjetër shqipe, sipas Berishajt, i cili më pastaj konstaton se tekstet e kësaj periudhe historiko-letrare janë pjesë e “tekstualitetit të paideia-s së krishterë”. Interesante tingëllojnë konstatimet e tipit se teksti i Mesharit ka të njëjtin status si teksti i libretos, apo edhe i një drame të shkruar, pra shërben si bazë mbi të cilën realizohet performanca e shfaqjes (këtu: mesha, liturgjia). Teza në fjalë bazohet (edhe shkencërisht) te teatraliteti i kulturës dhe letërsisë mesjetare, kurse tekstualiteti i letërsisë së vjetër shqipe e konfirmon këtë gjë. Tekstet e kësaj periudhe historike u takojnë zhanreve të ndryshme (mesharë, katekizma, doktrina, predikime, vjersha, epistula, parabola, lutje, proza etj.) madje një pjesë e tyre janë në vetvete “polizhanrore”. Çështja e teksteve të përkthyera del gjithashtu interesante, sepse përkthimet që bëjnë autorët e letërsisë së vjetër (Buzuku, Budi, Bogdani) përmbajnë edhe elemente që nuk gjenden te origjinali, siç ka edhe “kompilime” ku përkthyesi nuk i qëndron “verbërisht” besnik tekstit që përkthen, por e përshtat në atë masë sa nganjëherë mund të flitet për një tekst të ri. Ose siç thot studiuesi: “Akti i përkthimit shndërrohet ashtu në një akt krijimi të informacionit të ri, duke realizuar funksionin kreativ të gjuhës dhe të tekstit”.

Një ndër dimensionet fundamentale të teksteve të letërsisë së vjetër, sipas Berishajt, është dialogjiciteti (performativ, standard etj.) dhe si formë e tillë e komunikimit ato pastaj funksionojnë edhe si tekste të mirëfillta estetike.

Nënkapitulli që shtjellon çështjet e autorësisë (këtu: Auctor dhe Auctoritas) është ndër pjesët më intriguese të librit, ku lexuesi mund të njihet me botëkuptimin e asaj kohe për autorin dhe autorësinë, që ndryshon nga ai i sotmi. Studiuesi shpreh qëndrimin se Buzuku, Matrënga, Budi, Bardhi e Bogdani “përkundër teknikave operacionale të compilatio-s bëhen auctor-ë të mikrokozmeve të tyre tekstuale dhe themelues të kulturës tekstuale në gjuhën shqipe.”

Me shumë interes është edhe nënkapitulli ku trajtohen “temporaliteti” dhe “tempika” në letërsinë e vjetër shqipe.

Botimi në fjalë në fund sjell një shtojcë me faksimilet e disa fletëve të botimeve të vjetra të teksteve që janë objekt i studimit dhe një regjistër jashtëzakonisht të pasur të burimeve dhe sidomos të literaturës së përdorur (që kap disa qindra tituj, kryesisht të autorëve të huaj, por edhe ndonjë shqiptar) që, përveç si tregues se ku mbështeten argumentet e shtruara në këtë studim, lexuesit/studiuesit eventual mund t’i shërbejnë edhe për hulumtime të tjera, të ngjashme individuale, duke i kursyer kohën e shtrenjtë që do t’i duhej t’ia kushtonte orientimit në bibliotekën e madhe të librave të të gjitha kohëve.

Prezantimi i këtij libri këtu ka karakter vetëm informativ, e jo edhe kritik-shkencor - për çka janë kompetentë ekspertët e kësaj fushe që gjykuar nga numri i universiteteve tona (në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni etj.) duhet të mos jenë pak. Krahasuar me botimet e kësaj natyre me ato në vendet e tjera vërehet mungesa e një rezymeje në një gjuhë të huaj, qoftë në anglisht apo në një gjuhë tjetër. Anton Berishaj është një studiues i cili akoma nuk njihet aq sa e meriton në qarqet tona kulturore megjithëse studimet e tij dëshmojnë një kulturë të avancuar shkrimore dhe një potencial të madh idesh e tezash që burojnë nga erudicioni i një krijuesi me dije të sistematizuar dhe shumë të informuar për ato që shkruan.

----------------------------------------------------------------------------------

shënime për autorin e librit

Anton Berishaj lindi në vitin 1965 në Tuz-Malësi (Mali i Zi). Është doktor i shkencave dhe ligjëron në Universitetin e Prishtinës. Deri tash ka botuar tre libra:

“Lule mëngjesi”, poezi, Koha-Pobjeda, Podgoricë, 1986, për të cilin mori çmimin letrar “Hivzi Sulejmani” për atë vit, “Retorika dhe letrarësia”, studim, NB Buzuku, Prishtinë 2005 dhe “Letërsia per-formative”, studim, NB Buzuku, Prishtinë 2010, të cilit iu nda shpërblimi për studimin më të mirë të vitit (2010) në Kosovë.

Dhjete poezi kushtuar Gjelosh Gjokës

2009-03-03T09:18:00.007-08:00

DHJETË POEZI KUSHTUAR PIKTORIT GJELOSH GJOKAJ

Marrëdhënie inter-artistike

Monografia “MAESTRO GJELOSH GJOKAJ”, veç materialeve të tjera, sjell edhe dhjetë poezi, të shkruara nga nëntë autorë, (një autor – Gino Chielino - ka shkruar dy poezi, të tjerët (Ali Podrimja, Azem Shkreli, Miradije Ramiqi, Pjetër Jaku, Bedri Hysa, Tahir Foniqi, Fran Tanushi dhe Shefqet Dibrani - nga një), që si një rrëfanë i lidh fakti se të gjitha i kushtohen piktorit Gjelosh Gjokaj.

Anton Gojçaj

Kanë thënë se “poezia është pikturë që flet”, por edhe se piktura është “poezi pa fjalë”. Mendimtari gjerman, Lessing, ka bërë sqarimin se ku ndryshojnë dy artet: poezia “i rendit fjalët që vijnë njëra pas tjetrës (në kohë)”, kurse piktura “i vendos ngjyrat dhe format njërën pranë tjetrës (në hapësirë)”. Dihet se piktorë të ndryshëm kanë punuar portrete të shkrimtarëve, apo edhe se janë frymëzuar nga personazhe apo motive letrare të caktuara, (edhe vetë Gjelosh Gjokaj ka punuar një portret të shkrimtarit Martin Camaj), por ndodh që edhe poetët, shkrimtarët, të frymëzohen nga vepra apo nga personalitete të rëndësishme të botës së arteve figurative.

Halil Kqiku në këtë monografi përfshiu dhjetë poezi, të shkruara nga nëntë autorë, (një autor – Gino Chielino - ka shkruar dy poezi, të tjerët (A. Podrimja, A. Shkreli, M. Ramiqi, P. Jaku, B. Hysa, T. Foniqi, F. Tanushi dhe Sh. Dibrani nga një), që si një rrëfanë i lidh fakti se të gjitha i kushtohen piktorit Gjelosh Gjokaj. Përveç Gino Chielinos, të gjithë autorët janë shqiptarë (madje të Kosovës, me përjashtim të njërit që është nga Shqipëria dhe aktualisht jeton në SHBA).

Shpesh, është përkushtimi “Gjelosh Gjokajt” i vendosur nën titullin e vjershës dhe jo përmbajtja e saj - që sqaron lidhshmërinë me piktorin, e diku tjetër, përveç shënimit se kujt i kushtohet poezia, ka edhe asocime të tjera që evokojnë artistin. Ndodh që nuk figuron nën titull se kujt i kushtohet, por gjithë poezia realizohet si një komunikim i qartë, ku është lehtë i deshifrueshëm, ndikimi i artistit Gjelosh Gjokaj dhe artit të tij. Në mesin e këtyre autorëve janë disa emra eminentë të letërsisë shqipe si Azem Shkreli, Ali Podrimja, por as të tjerët nuk janë të panjohur.

Në kuptimin ideo-estetik, këto vargje përgjithësisht janë homazhe për artistin, i cili ka realizuar ekspozita anembanë Europës dhe ka marrë çmime ndërkombëtare (në shtete të zhvilluara dhe me tradita të pasura e të rëndësishme kulturore), me ç’rast ai përjetohet: si dikush “pranë qiellit” (Podrimja), si piktor që shpërndan “fëmijë”, nënkuptohen pikturat, nëpër botë (T. Foniqi), si njeri me diellin në shuplakë (F. Tanushi), si “damar gjaku zbritur nga Mileshi / fytyrë e sy pikturuar mbi ujë Cemi” (Sh. Dibrani) etj.

Vështruar në një plan të përgjithshëm, në këto vjersha fryma “etnike” ngapak e mbizotëron “artistiken”, sikur artisti me sukseset e veta në radhë të parë është një vërtetim i potencës kreative dhe vlerave civilizuese të etnosit që i përket. E evokojnë si artist të madh, por edhe si vëllanë e një gjaku. Aq sa fokusohen te magjia e ngjyrave të artit të tij, po aq, nëse jo edhe më shumë, tërheqin vërejtjen për kombësinë e tij. Arti i tij është - “Arti ynë” (M. Ramiqi)! Suksesi i artistit tentohet të shfrytëzohet për një funksion jashtartistik: për të trokitur në ndërgjegjen e botës së civilizuar, lidhur me përditshmërinë e rëndë të bashkëkombësve të artistit..., kështu i kuptoj vjershat e A. Shkrelit, A. Podrimjes, M. Ramiqit, B. Hysës etj. Në vjershën që Gjeloshit ia kushton Miradije Ramiqi, arti lidhet me dhembjen, trishtimin, tragjikën, me përmasa deri apokaliptike dhe ajo shfaqet ambige: flet për fatin e mundimshëm të artistëve në botë dhe njëkohësisht i referohet realitetit të padurueshëm në të cilin është katandisur një popull i veçantë (shqiptarët, posaçërisht ata të Kosovës).

(Një digresion-parantezë: vetë Gjeloshi nuk e ka kundërshtuar këtë mision që i kanë dhënë, madje, sidomos në vitet ’90, ekspozitat e tij kanë funksionuar edhe si skenë e lirë që para elitës artistike europiane të evokohet gjendja e rëndë sociale-politike e qytetarëve, e sidomos e artistëve të Kosovës.)

Një atmosferë pak më ndryshe, një lirikë të intimës drithëruese, me frymëzime poetiko-filozofike dhe me semantikë universale, ku poeti nuk del jashtë kopshtit të artit, lexuesi e gjen në vargjet e Giani Chielinos. Shefqet Dibrani provon të japë portretin e piktorit, jo me brushë e me ngjyra, por me fjalë, kurse Pjetër Jaku te “Peisazh patriotik”, kur regjistron “peisazhet marramendëse”, vijat dhe lakimet në veprat e Gjeloshit, përpiqet të depërtojë në botën psiko-emocionale të artistit.

Këto poezi, edhe aq sa janë, me strukturën që kanë, aq sa për autorët e vet dhe për kohën kur janë shkruar, lexuesit i komunikojnë - herë eksplicit e herë implicit - edhe porosi artistike e përtej-artistike për fenomenin e artistit Gjelosh Gjokaj dhe epokën e tij. Këto vargje vërtetojnë se ai ka kapërcyer jo vetëm kufijtë kombëtarë dhe shtetërorë por, si një frymë trans-artistike i kapërcen edhe kufijtë ndërmjet arteve. Një krijues i cili, kudo që e çojnë udhët e jetës, bën të ngjizet arti dhe të ndihet gjallë kultura e mirëfilltë!

Në këto vjersha fryma “etnike” ngapak e mbizotëron “artistiken”, sikur artisti me sukseset e veta në radhë të parë është një vërtetim i potencës kreative dhe vlerave civilizuese të etnosit që i përket. E evokojnë si artist të madh, por edhe si vëllanë e një gjaku. Aq sa fokusohen te magjia e ngjyrave të artit të tij, po aq, nëse jo edhe më shumë, tërheqin vërejtjen për kombësinë e tij. Arti i tij është - “Arti ynë” (M. Ramiqi)! Suksesi i artistit tentohet të shfrytëzohet për një funksion jashtartistik: për të trokitur në ndërgjegjen e botës së civilizuar, lidhur me përditshmërinë e rëndë të bashkëkombësve të artistit...

ANTON GOJÇAJ: Tregime

2009-03-03T09:18:00.005-08:00

Nga Libri"Qëngji i harruar natën në mal"

Nga Anton Gojçaj

ATOMET, SHPIRTI, DASHURIA...

Në fillim është dashuria. Dhe pak fat. Gjithsesi edhe rastësia e luan një rol në këtë mes. Dashuria, fati, rastësia, tri kënde të një historie jo të përditshme. Rastësia. Muaji korrik. Një çift bashkëshortor, ajo 30 ai 35, e pa të nevojshëm tapetimin e ri të banesës së tyre tridhomëshe, në një pallat të arkitekturës së re, në një qytet gjerman. Alberti i vogël i pengonte ata ngapak, por jo edhe aq shumë. Gruas i ra ndërmend: ”Tërë bota e mban zogun në ballkon, gjatë verës, e ne në dhomë. E qesim edhe ne Alefin tonë në ballkon. Ta them të vërtetën edhe është kah më shkon në nerva kohën e fundit. Pastaj edhe për të do të jetë më mirë në ajër të pastër.” Gruaja foli, burri veproi. Alefi është një papagall i bukur. Ai jeton në kafaz, qysh se di për veten. Befas në ballkon. Një realitet i ri. Së paku një këndvështrim i ri i jetës. Deri tash krejt çka kishte parë Alefi, ishin dy bashkëshortët dhe djali i tyre i vogël. Natyrisht, ndonjëherë vinte edhe njëri apo tjetri mik, por kjo ngjante rrallë. Megjithatë, televizioni Alefit ia kishte zgjeruar shumë horizontet e njohjes. Kishte parë shumë filma artistikë dhe të vizatuar, olimpiadat sportive dhe pamje të tmerrshme lufte... Vetminë nuk e njihte Alefi. Ai mendonte se gjithçka ishte ashtu siç duhej të ishte dhe se bota është në rregull. Nën ballkon kalonte një rrugë. Ballkoni ishte në katin e dytë. Nata e parë jashtë e frikësoi pak Alefin. Zhurma e pandërprerë e automjeteve kurrsesi ta linte të flinte. “Domethënë, kështu qenka jashtë. Zhurmë. Ftohtë. Shumë më ftohtë se brenda.” Bota nga ballkoni është më e madhe se në dhomë. Alefi fitonte eksperiencën e jetës. Nata kaloi. Mëngjesi i parë në ballkon. Gjumi i doli shumë më herët se zakonisht në dhomë. E zgjoi dielli me rrezet e tij. Mbi parmakët e ballkonit zbriti një zog skofiar. Zogu i panjohur e turbulloi Alefin me këngën e tij të mrekullueshme. Diçka të tillë Alefi nuk kishte dëgjuar kurrë. Melodia e zogut i dukej më e bukur se këngët e Majkëll Xheksonit dhe se ato të Luçiano Pavarotit. Dëshira për të komunikuar me zogun u paraqit instinktivisht, por pyetja ishte si, në cilën gjuhë?

“Hej, kumbarë, a po ia ulë zërin, se ma shurdhove b...!” Turfulloi Alefi. Zogu vazhdoi të këndojë, si të mos e kishte dëgjuar fare.

“ Kurrë s’ka qetësi në këtë shtëpi. As të pushoj rehat, në shtëpinë time, nuk më lejohet më. Ç’ kohë e përdjallëzuar!” Nervozohej më tutje Alefi.

Zogu, pas një grimë kohe, pushoi së kënduari dhe u kthye kah Alefi. Në një gjuhë tjetër nga ajo e njerëzve, i foli qenies në kafaz, por gjithnjë duke kërcyer, herë në njërën këmbë, herë në tjetrën.

“ Kush je ti?” Alefi e kuptoi këtë gjuhë, megjithëse e dëgjonte për herë të parë.

“ Jam ky që jam. Nuk më sheh? S’ke sy në ballë?”

“ Ç’bën aty?”

“ Sa pyetje e marrë. Këtu jetoj, këtu ha, këtu fle. Kapishi?”

“ A gjithmonë jeton aty? Nuk del asnjëherë jashtë?”

“ Sërish një pyetje tipike. E si të dal jashtë? Unë kam lindur brenda këtyre grilave. Ky është një kafaz.”

“ Çudi. Si e ke emrin?”

“ Alef. Po ti?”

“ Omega”

“ E kam dëgjuar diku këtë emër. Nuk më kujtohet me ç’rast. Më vjen mirë që u njoftuam.”

“ Alef, ti je një kreaturë e çuditshme. I krisur disi. Ha-ha-ha. Jashtë nuk ka zogj si ti. Çfarë bën, me se merresh, si e fiton kafshatën e gojës?”

“ Asgjë nuk bëj. Dëgjoj çfarë flasin njerëzit, e pastaj i imitoj ata. Kjo i argëton. Njerëzve u pëlqen të dëgjojnë të përsëriten fjalët e tyre.”

“ Njerëzit janë tmerrësisht të krisur. Ata janë armiqtë tanë.”

“ Mos fol ashtu. Nuk ke të drejtë. Ata më japin të ha, të pi, ma pastrojnë rregullisht kafazin. Ata kujdesen për mua.”

“ Dhe të mbajnë në kafaz.”

“ Omega, ti je një grumbull atomesh, pa shpirt, pa tru.”

“ S’di çka po thua. Por, më duhet të shkoj. Për dallim nga ti, mua më duhet të luftoj për kafshatën time. Lamtumirë!”

Omega u zhduk brenda disa çastesh, ashtu siç edhe pat ardhur. Pastaj u duk sërish.

“ Harrova të të pyes diçka. A ke grua?”

“ Jo! Dhe nuk më mungon. Aspak.” Omega u zhduk prapë. Kësaj here nuk u kthye. As deri në mbrëmje nuk u duk më Omega. Alefin filloi ta therë diçka në zemër. Për herë të parë në jetën e tij prej papagalli, Alefi ndieu një zbrazëti të çuditshme, diçka si mall për një zog tjetër. Biseda me Omegën ishte shumë më e bukur, më e pasur, më... ndryshe... sesa përsëritja bajate e fjalëve të njerëzve. Tash edhe Alefi ishte dikush. Omega mungoi edhe të nesërmen në mëngjes. Pikëllimi i Alefit ishte matanë mundësive përshkruese të një shkrimtari margjinal. E humbi apetitin. Çifti bashkëshortor që merrej me tapetimin e dhomës, u habit kur pa se Alefi nuk e kishte ngrënë racionin e përditshëm. Alefi tani kafazin filloi ta njohë në dimensionet e tij të kufizuara. Kafazi ishte më i vogël se bota, së paku për një arsye, sepse brenda kafazi nuk ishte një Omegë, e cila tani, ashtu egërsisht e bukur, botës i binte kryq e tërthuer.

Një ditë më vonë, Omega erdhi sërish, me gjithë shkëlqimin e bukurisë së saj. Omega e hijeshme, Omega e mirë, Omega me zërin e mrekullueshëm. Prej emocioneve të shumta, Alefit i rrehi zemra. Bim-Bam.

“ Ku dreqin ishe kaq gjatë? Te nëna jote?” I rrëshqiti Alefit në gjuhën e njerëzve. Për fat të mirë, Omega nuk e merrte vesh këtë gjuhë.

“ Wow! Çuni flet edhe gjuhë të huaja. Çfarë mashkulli!” Edhe i shkundi pendlat e saja, me instinktin femëror.

“ Më ka marrë malli.”

“ Kaq shpejt ? Ho-ho! I njoh unë tipat si ti. Jashtë ka plot të tillë. I ndërroj dy fjalë me ta, sa për gjimnastikë të gjuhës, e ata besojnë menjëherë se ma rrëmbyen zemrën. Ngadalë, Alef, më ngadalë. Ngadalë beg, se ka hendek. Kaq shpejt nuk ma hedh dot.”

“ Unë veç po them se më ke munguar. Por, çfarë di ti nga kjo punë? Ti nuk di gjë për atomet, për shpirtin, për dashurinë.”

“ Dhe ti nuk di gjë për qiellin, për stuhinë, për lumenjtë, për urinë...”

“ Atje jashtë, ku jeton ti, ka edhe shumë zogj si ti?”

“ Zogj ka sa të duash. Disa statistika tregojnë se sa më shumë që shtohen njerëzit, zogj ka gjithnjë më pak. Mua më duket se zogj ka megjithatë mjaft. Gjithfarë lloji.

“ Sa bukur. Atje ka njeriu me kë të flasë. Mërzi ka më pak, koha fluturon më shpejt, më lehtë. Omega, kisha dashtë që edhe unë të fluturoj me ty.”

“ Të besoj. Me zemër. Nuk do të ishe penduar kurrë, më beso. Por, çka t’i

bësh, kafazi është kafaz, kurse ti je brenda tij. Sidoqoftë, ushqimin e ke të sigurt. Nuk frikësohesh për jetën...”

“ Për jetën ?”

“ Po, Alef. Jashtë është demokraci e vërtetë. Fatkeqësisht, edhe kriminelë, gangsterë, mafje, zogj grabitqarë, më tepër se ti mund ta imagjinosh.”

“ A është e mundur ?”

“ Liria e ka çmimin e vet, shpesh më të shtrenjtë se jeta e një zogu. Tash, Alef, t’i lëmë vajtimet, më duhet të shkoj. Nuk kam kohë për të humbur. Lamtumirë.” Omega u nis fluturimthi, për t’u kthyer prapë pas disa sekondash. Ashtu, në fluturim e sipër, pa zbritur mbi parmakët e ballkonit i cicëroi Alefit:

“ Alef, ti je një tip interesant, e di!? Do të vij prapë të të vizitoj. Tung!”

E hëngri Alefi. Një mendim s’e linte rehat, Omega. Ishte dashuruar ? E pamundur. Njerëzit bëjnë seks kur dashurojnë, kurse ky nuk mund të bënte seks me Omegën, sepse ky ishte brenda kafazit, e ajo jashtë. Këtu edhe ndjenjat më të thella ishin të pafuqishme para ligjeve të pathyeshme të realitetit. Të nesërmen në mëngjes Omega erdhi para se Alefit t’i dilte gjumi. Alefi kishte pas fjetur shumë më vonë, i molisur nga mendimet e dashurisë së paarritshme.

“ Ë përtac. Gjumash i keq. Ti nuk do ta kishe të gjatë përjashta.”

“ Pse, ti nuk fle kurrë?”

“ Gjithsesi, por për dallim prej teje, unë flej vetëm natën. Megjithëse natën e mbrame fjeta keq.”

“ Mos ke parë ëndrra pornografike, apo të ndoqi ndonjë lugat? Apo ishe e sëmurë?”

“ Nga të gjitha ngapak. Po më mundon dashuria.” Kur e dëgjoi Omegën t’i fliste këto fjalë, Alefit iu dridhën këmbët.”

“ Ti dashuron? Do të martohesh?”

“ Dashuria ime është në kafaz. Unë dashuroj dikë që nuk guxoj të dashuroj. Unë dashuroj dikë që nuk mund ta martoj.”

Alefi, gjysëm K.O.:

“ A bën të jesh vetëm pak më e qartë?”

“ Ta zëmë, po them vetëm ta zëmë, unë të dashuroj ty.”

Alefi, gati histerik:

“ E pamundur. S’bën. Falemnderit shumë, por këtu është kufiri. Të tallesh me mua, nuk të duroj. Kjo s’mund të jetë. Kurrsesi.”

“ E sheh, edhe ti e ke të qartë deridiku, sa e pashpresë është dashuria ime. Kjo është e vërteta e vetme.”

Alefi, serioz:

“ Përnjëmend e ke?”

“ Tepër përnjëmend. Kisha bërë gjithçka për ty, por unë jam vetëm një zog. Di vetëm të këndoj. Për diçka tjetër nuk kam talent dhe as nuk di të bëj gjë tjetër. Alef, nuk e di si as pse ndodhi, ndoshta unë jam me të vërtetë vetëm një grumbull atomesh pa shpirt e pa tru, siç më the ti, por unë të dua, pavarësisht nga të gjitha të vërtetat dhe fatamorganat e botës.”

Alefi, thellësisht meditativ:

“ Ik. Mos ec më këtu. Më harro. Bota është plot me zogj interesantë, të cilët mund të të bëjnë të lumtur. Gjëje një tjetër. Harromë.”

“ Zogjtë e fisit tim dashurohen veç njëherë në jetë. Po nuk u realizua dashuria ime, unë do të vdes.”

Alefi, me patetizëm:

“ O shira të Brestit! Çfarë ndodhi me ne? Ti më dashuron mua, e unë të adhuroj ty. Kurse gjasat që ne të bashkohemi ndonjëherë janë barazi me zero. Zero. Një zero e vogël, e parëndësishme në kozmos është dashuria jonë.”

Omega, me zë sentimental:

“ Megjithatë, kjo është një ndenjë e bukur. As frika e vetmisë së nesërme dhe as absurditeti i amshimit, nuk e turbullojnë këtë ndiesi të kulluar dashurie. Një grusht atomesh dashuron një grusht tjetër atomesh. Të dashuroj ty unë, apo atomet e mia!? Dhe si është e mundur, që një kafaz prej lëndës materiale, ta pengojë dashurinë shpirtërore? Të dua, Alef! Unë i injoroj të gjitha për ty. Unë nuk shoh kafaz, unë shoh një zog të dashur. Të dua, ani se je veç një papagall i krisur, që di veç të përsëritë fjalët e të tjerëve. Të dua, ani se dashuria jonë nuk është racionale as me perspektivë. Alef, unë të dashuroj pavdekësisht.”

. . .

Iku vera, erdhi vjeshta. Moti nisi të ftohej.

“ Ta fusim Alefin brenda, se jashtë mund të mërdhijë”, tha e shoqja. Ashtu u bë. Ata por nuk e kuptonin dot pse Alefi nuk hante asgjë nga ajo që i afrohej. As nuk hante, as nuk pinte.

“ Sikur bën grevë urie. E pabesueshme. Çka mund të jetë, o Zot, me të?” Pëshpëriti më vete gruaja dhe vazhdoi:

“ Ozoni. Ndryshimet klimatike. Gjithçka është bërë kaos. Zot na ruaj!”

Tri ditë, pasi e futën brenda, Alefi ishte shtrirë pa jetë në kafaz.

“Vetëvrasje, tjetërqysh nuk di si ta quaj këtë”, tha ai. Një krismë e vogël, sikur diçka e butë, por me shpejtësi, e goditi xhamin. Ajo e hapi derën e ballkonit. Poshtë nën dritare, ishte një zog tjetër i pajetë.

“ O Zot, ç’po ndodh kështu me zogjtë ?” Ofshani thellë zonja e shtëpisë. “ Çka të bëj me zogjtë e vdekur, o Zot ?”

Kjo pyetje e mbushte çiftin e ri me frikë.

Gruaja e mori zogun dhe e futi po në atë kontejner ku e pat hedhur veç ca minuta më parë Alefin.

ANTON GOJÇAJ: Interpretimi si komunikim -Prend Buzhala

2009-03-03T09:18:00.003-08:00

RECENSION

Interpretimi si komunikim

(Prend Buzhala, Kode poetike të mbijetesës shpirtërore, Argeta – LMG, Tiranë, 2009.)

Pena e Prend Buzhalës nënvizon tipare të niveleve të ndryshme analitike: leksemat, (sintakso-)stilemat, semantemat, frazeologjinë, teknikat narrative, kompozicionin, metaforikën, psikologjinë e personazheve, filozofinë e brendshme të romaneve që trajton etj.. Ai vëren se intrigat e romaneve të Anton Nikë Berishës janë më shumë “të brendshme”, sesa shthurje kompozicionale, se autori edhe kur për kryepersonazhe merr personalitete të njohura historike, siç janë Pjetër Bogdani dhe Nëna Tereze, nuk shkruan biografi të romanizuara, por romane (në trajta të “biofiksionit”) , duke i përkufizuar me termat bioroman dhe bioprozë.

Anton Gojçaj

Libri (monografi e llojit të vet) ”Kode poetike të mbijetesës shpirtërore” hapet me fjalinë: “Anton Nikë Berisha hyn ndër figurat epiqendrore të Letërsisë Shqipe”, pra një pikënisje që përngjan në një përfundim, çka tërheq pas vetes nevojën që kjo pastaj edhe të eksplikohet, në formën e një projekti serioz. Ky lloj fillimi mund të kuptohet si një vend i përgjithshëm (topos), një vlerësim tani më i konsoliduar në qarqet e miljeut letrar e kulturor ku kjo thuhet, që në të vërtetë edhe duhet të ketë qenë mendimi bazë për këtë konstatim.

Përveç titullit libri ka edhe një nëntitull shpjegues: “Mbi romanet për të rritur të Anton Nikë Berishës”. Në shkrimin “Në vend të hyrjes” (Bukuria e të shkruarit) studiuesi (interpretuesi) jep, në mënyrë të ngjeshur, të dhëna të përgjithshme për “një kosmogoni të tërë letrare” që ka pas vetes Anton Nikë Berisha, një autor jashtëzakonisht pjellor (mëse 50 vepra të botuara), me interesime dhe kontribute të shumanshme, si në lëmë të fjalës diskursive (studime dhe kritikë), ashtu edhe në lëmë të fjalës artistike (për fëmijë dhe të rritur).

Pjesën e parë të librit, “Qasje të veçanta dhe të pasura studimore”, unë e pashë si njëfarë vazhdimi plotësues, të zgjeruar, të pjesës hyrëse. Atz autori e komenton më gjerësisht krijimtarinë, në radhë të parë atë diskursive, të A.N. Berishës, me ç’rast e identifikon si interpretues, kritik dhe teoricien letrar, por edhe si autor monografish, hartues antologjish, hulumtues të letërsisë arbëreshe, studiues të veprës së Nënës Terezë dhe po ashtu edhe si njërin “ndër studiuesit më cilësorë të letërsisë sonë gojore”. Anton N. Berisha prezantohet edhe si përkthyes i zellshëm, ku spikat përkthimi nga gjermanishtja i njërës nga veprat më të lashta të letërsisë botërore “Epi i Gilgameshit”, por edhe i disa veprave të tjera të letërsisë së përbotshme.

Pjesa e dytë, të cilën autori e titulloi “Romani si shqiptim dhe ndërtim poetik i botës” është pjesa që për nga substanca, përmbajtja, përkon drejtpërdrejt me temën kryesore, të shprehur përmes nëntitullit të librit, që nuk shtjellon asnjë nga segmentet e lartpërmendura në pjesën e parë, por merret me krijimtarinë artistike, katër romanet e A. N. Berishës (Bimorja, 1993, Gjin Bardhela i arbëresh & Etja e gurëzuar, 2002, Nëna e Dritës, 2004, Ferri i Lodhur, 2007), që sipas studiuesit përmbajnë elemente realiste, moderne dhe postmoderne. Këto romane ai i përgjithëson si “sinteza”, kështu: në “Bimorja” – “ zëri i Pjetër Bogdanit, nuk është zë vetëm i rezistencës shqiptare të atij shekulli. Ai depërton si zë edhe në shekullin tonë”, “Gjin Bardhela...” – komunikon “etjen dhe gjakimin e pashuar për idealitet, për të qenë i lidhur me rrënjët, për ta parë të realizuar qenien e qenësisë arbërore/arbëreshe”, në romanin “Nëna e Dritës”, përveç se autori arrin “mjeshtërisht ta japë nuancimin psikologjik të Nënës” (Terezë) – “paraqitet kategoria tematike-nocionore e dilemës”, ndërsa në “Ferri i lodhur” – “tragjedia e Sutës është e shumëfishtë, është tragjedia që e përjetoi Kosova”.

Buzhala argumenton se proza e A. N. Berishës “është një ars combinatoria” d.m.th “me mundësi të pafund të kombinimeve...”. Ai romanet që shtjellon i shikon së pari si “struktura të mëvetësishme dhe unike gjuhësore”, por pastaj edhe në lidhshmëri të pashkëputshme me opusin e përgjithshëm të autorit, në kontekstin letrar nacional e universal, duke pasur parasysh edhe kuadrin e gjerë jashtëletrar (artistik, historik, politik etj.).

Pena e Prend Buzhalës nënvizon tipare të niveleve të ndryshme analitike: leksemat, (sintakso-)stilemat, semantemat, frazeologjinë, teknikat narrative, kompozicionin, metaforikën, psikologjinë e personazheve, filozofinë e brendshme të romaneve që trajton etj. Ai vëren se intrigat e romaneve të Berishës janë më shumë “të brendshme”, sesa shthurje kompozicionale, se autori edhe kur për kryepersonazhe merr personalitete të njohura historike, siç janë Pjetër Bogdani dhe Nëna Tereze, nuk shkruan biografi të romanizuara, por romane (në trajta të “biofiksionit”) , duke i përkufizuar me termat bioroman dhe bioprozë.

Tema arbëreshe e preokupon A. Berishën në projektet e tij studimore, por edhe në një roman (Gjin Bardhela...) dhe Buzhala në këtë rast tërheq një paralele interesante: “Atë që s’ka arritur ta paraqesë përmes Fjalës Diskursive, do ta artikulojë dhe do ta nuancojë përmes Fjalës Artistike”. Kuptuar ndryshe, jo vetëm që fjala diskursive e shpjegon fjalën artistike, por edhe fjala artistike, në raste të caktuara, e plotëson fjalën diskursive. Kjo duket më e përligjshme kur autori i caktuar merret me të dyja paralelisht.

Prend Buzhala është një interpretues i zellshëm dhe i hapur, i pajisur me kulturë respektabile dhe i furnizuar me aparaturën e duhur terminologjike. Argumentet për dukuritë dhe tiparet e ndryshme që identifikon i mbështet shpesh në mendimet dhe idetë e shumë autoriteteve të huaja (U. Eco, C. J. Ducasse, S. Chatman, M. Glowinski, R. Barthes, W. Booth, R. Alter, R. Baron, Platoni, J. Chevalier, A Gherbrant etj. etj.).

Duke ndjekur rrugën e interpretimit, pra të mbushjes së teksteve letrare që trajton me kuptime të reja, Buzhala nuk ka vërejtje, nuk përmend diçka që i pëlqen më pak apo që nuk i pëlqen... Vetëm në një vend gjeta gjurmë të një “mëdyshjeje” të mundshme, por edhe ajo, për mendimin tim, me vetëpërmbajtje maksimale, duke lënë hapur mundësinë që zgjidhja e autorit megjithatë të jetë poetikisht e arsyeshme dhe që madje të vlerësohet si një “magji tekstore”... Fjala është për “mbishtresat e lartësuara intelektualiste” të disa personazheve të romanit “Ferri i lodhur”, si dhe për “ndërthurjen në botën dhe karakterin e personazhit të Sutës” që “është e pazakonshme për moshën e saj të re”, të cilat mund të aludojnë në – teprime në sensin e masës dhe të një lëshimi eventual në pikëpamjen e koherencës logjike...

Romanet e Anton Nikë Berishës te Prend Buzhala kanë gjetur lexuesin e vet të denjë dhe një interpretues shumë dashamirë të kalibrit që shumë autorë të tjerë vetëm mund ta ëndërrojnë, kurse libri “Kode poetike të mbijetesës shpirtërore” mund të shërbejë si një mostër e komunikimit me letërsinë bashkëkohore.

Prend Buzhala (1951, Çabiq – Klinë) deri tash ka botuar një numër të konsiderueshëm librash.

Poezi: O amë, o amë, 1995, Për kë bie këmbanë e re, 1998, Shtatë seanca pranë Apokalipsit, 1998.

Kritika, studime: Metafora e vendlindjes, 1999, Përqasje estetike, 2000, Ex libris I, 2003, Odeoni i fjalës, 2003, Shkrimtari pranë buzëqeshjes, 2005, Muza e zemrës, 2006, Temë dhe tekst, 2006, Muza e kujtesës, 2007, Aty ku krizat i besohen engjëllit, 2008, Res Publica e shkrimtarit, 2008.

Roman: Moisiu fluturonte me qerren e zjarrtë, 2003.

Publicistikë: Lartësimi i lirisë, 2002.

ANTON GOJÇAJ: ESÈ: (Roman i ri i Fran Camaj)

2009-03-03T09:18:00.001-08:00

Kronikë e Kalvarit të malësorëve

Fran Camaj është lindur në vitin 1949 në Spijë, Malësi e Madhe. ka mbaruar fakultetin për gjuhën shqipe dhe vite me radhë është i angazhuar si drejtues i programeve në gjuhën shqipe në Radio- Televizionin e Malit të Zi. Deri tash ka botuar veprat: "Rruga e pamëshirshme", roman (2004), "Dashuri e dhunuar", roman (2006), "Kohët flasin", përmbledhje punimesh publicistike (2007) dhe "Mëshira e pamëshirshme", roman (2008).

Nga ANTON GOJÇAJ

Fran Camaj ndër shqiptarët e Malit të Zi qe disa decenie njihet si arsimtar i mirë, pastaj si gazetar dhe redaktor i programeve në gjuhën shqipe në radio-televizionin e Malit të Zi. Veprën e parë letrare, romanin "Rruga e pamëshirshme", e publikoi në vitin 2004.
Me romanin "Mëshira e pamëshirshme" Fran Camaj rrumbullakëson trilogjinë romanore që filloi me veprën "Rruga e pamëshirshme" dhe vazhdon me "Dashuri e dhunuar". Kjo trilogji kohësisht mbulon pothuaj krejt shekullin XX, që nga luftërat ballkanike e deri në luftën e fundit në këtë rajon. Më tej, disa nga personazhet e "Mëshirës së pamëshirshme" janë po ata të "Rrugës së pamëshirshme", por natyrisht në kohën e pastajme, çka flet se ky roman është një vazhdim i natyrshëm i ngjarjeve të romanit të parë, gati si pjesa e dytë e tij, por që edhe si i mëvetësishëm është i realizuar mirë, i plotë dhe i vetëmjaftueshëm.
Mund të thuhet pa hezitim se "Mëshira e pamëshirshme" një konstruksion ky sa paradoksal (një lloj oksimoroni) aq edhe ironik në vetvete, shënon avancime të shumanshme stilore të autorit, qoftë në narracion, qoftë në dialogët e personazheve, në përshkrime etj.
Ngjarjet zhvillohen në Malësi, në Kosovë dhe në SHBA. Ato kanë lidhshmëri me njëra-tjetrën dhe prodhojnë një rrjetë unike kuptimore. Kohësisht ngjarjet e këtij romani zhvillohen në dy deceniet e fundit të shekullit XX.
Kisha thënë se Fran Camaj bën jo pak për të avancuar anën formale të shkrimit, pra ai përdor narracionin, përshkrimet, dialogët, letrat, emailet etj., por gjithmonë duke hulumtuar, duke përmirësuar stilin dhe duke fituar në siguri.
Stilemat e kësaj vepre janë realiste, por që nganjëherë gati kalojnë në natyralizëm. Forma në veprat e Camajt në përgjithësi, por edhe në këtë roman, është nën hijen e përmbajtjes. Sepse përmbajtja është shumë e pasur, me një tension që komandon edhe tempon e leximit.
Politika është njëra ndër temat kryesore të "Mëshirës së pamëshirshme", përkatësisht fatet e malësorëve që ndikohen nga politikat e caktuara që vazhdimisht janë shtypëse ndaj tyre.
Ky lloj i krijimtarisë paraqet një tip të letërsisë së angazhuar. Me vetëdije e angazhuar, sepse autori e shkruan me qëllim që të dëshmojë për ato që kanë mundur të ngjajnë, në kornizat e një kohë-hapësire, jo si formë e hakmarrjes por si përmendore kundër harresës dhe njëkohësisht si vërejtje për ato që mund të përsëriten edhe në të ardhmen.
Në aspektin zhanror, romani është i ndërlikuar, sepse ka elemente të romanit politik, të atij social, psikologjik, të trilerit (sidomos skenat me personazhet misterioze me syze që askush s'i njeh, ata me emrat e shifruar X, Y, shoqëruesi i parë, shoqëruesi i dytë).
Megjithëse libri rrezaton me një dashuri të madhe dhe të pafund për Malësinë dhe popullin që e banon, këndshikimi është kritik, pra jo glorifikues, por shumë, shumë kritik në përshkrimin e ngjarjeve, në zbërthimin e karaktereve, në arsyetimin e veprimeve të caktuara të personazheve.
Metoda e shkrimit është pa dyshim realiste, por kjo nuk pengon që aty të paraqiten edhe disa kafshë jo krejtësisht realiste, si p.sh. dhelpra e zezë me bisht të larmë, (që madje me një rast del e veshur me gëzof të qengjit), një kafshë alegorike me ngarkesë kuptimore të posaçme. Një specie tjetër edhe më e çuditshme që del nga laboratori krijues i Fran Camajt janë disa zogj të shqiponjës që sikur përjetuan një mutacion të çuditshëm gjenetik, një metamorfozë që rezultoi me një krijesë shumë të çuditshme:

" Në vend të sqepit kishin gojë si të qenit, krahët u ishin shndërruar në gjymtyrë të para, që nuk dukeshin as si këmbë as si duar, por diçka në mes, kurse në vend të puplave kishin qime si të dhelprës, por të zeza dhe pak më të rralla. Për çudi, këmbët dukeshin si të njeriut, me kthetra si të fajkoit. Kishin edhe sy e veshë si të hutit. barkun e bythën i kishin të mëdha në proporcion me trupin e përgjithshëm, ndërsa bishtin cubel. Këso krijese nuk ke parë kurrë, biri im!" (f. 273) .

Gjuha e romanit është e rrjedhshme, e dëlirë, e pastër shqipe. Narratori rrëfen në gjuhën standarde, por disa nga personazhet flasin në të folmen (idiomin) e Malësisë - asaj këndej kufirit. Me këtë formë të karakterizimit të disa personazheve autori arrin të pasurojë veprën në fjalë edhe me vlera të çmueshme gjuhësore. E folmja e Malësisë është e dhënë me saktësi dhe përkujdesje prej një eksperti dhe mund të shërbejë mjaft mirë edhe për hulumtime krahasuese në fushën e gjuhësisë.
Fran Camaj në studion e vet prej krijuesi i bën një analizë të gjithanshme Malësisë së shekullit XX, pra i bën psikogramin, EKG-në, analizën e gjakut e të urinës, dhe del me përfundimin se Malësia vazhdimisht dhe pa kohë për çlodhje lufton për ekzistencë, se ajo po boshatiset, po rrjedhë përjashta, e sulmuar jo nga viruset, por nga një dhelpër e zezë me bisht të larmë, të cilën e ndihmojnë disa zogj të çoroditur me origjinë shqiponje, e cila, siç do të mund të konkludohej nga përfundimi simbolik i romanit, (kthimi i Palit pas 30 vitesh në vendlindje), mund të shërohet, ose të shpëtojë, vetëm me kthimin e një pjesë të atyre që kanë ikur.
Camaj, duke paraqitur Kalvarin e malësorëve në shekullin e dy X-ve, (romani fillon me largimin plot dramacitet të brendshëm të Palit nga Malësia për të shkuar në studime në Kosovë), dëshmon për krejt një epokë, madje në përmasa mbinacionale. Sepse Malësia ishte për një gjysmëshekulli pjesë e një akullnaje të madhe që quhej "vendet komuniste" dhe paraqiste një mikromjedis që pasqyronte mjaft mirë natyrën falso të parajsës aq të proklamuar marksiste-leniniste.
E kam pas thënë për librin "Rruga e pamëshirshme", e përsëris edhe tani, romanet e Fran Camajt, një kronikë letrare e historisë së malësorëve në shek. XX, do të duhej t'i lexojë çdo malësor dhe ato t'i ketë në bibliotekën e vet si dokument për breznitë që vijnë. Kjo vlen sidomos për ata që duan të dinë diçka më shumë për atë se si e përjetuan, brenda shpirtit, (matanë fjalëve), banorët e Malësisë shekullin XX.

ANTON GOJÇI: Eshku për jetën (Itaka grua)

2009-03-03T09:17:00.009-08:00

Eshku për jetën

(Kolec Traboini, Itaka Grua, poezi, OMBRA GVG, Tiranë 2008)

Poezia e Kolec Traboinit është porsi eshkë që në pikëpjekje me lexuesin ndez një zjarrë të hidhur por joshës, të dhimbshëm dhe ngrohës, intensiteti dhe kohëzgjatja e të cilit varet nga substanca dhe kapaciteti marrës i këtij të fundit. Heroi lirik është në dialog të përhershëm (me lexuesin model) kurse thërmijat autobiografike aty-këtu vijnë si tablo kujtimesh dhe janë shumë të rëndësishme për ta kuptuar emocionin themelor motivues.

Nga Anton Gojçaj

Në bazamentin e përmendores poetike që për veten dhe të tjerët ndërton Kolec Traboini, qëndron eshku për jetën. Thellë në shpirtin e tij “të rreshkur nëpër strehëzat e botës” dhe të tunduar nga circat e kohës, ai e ruan drejtpeshimin e brendshëm dhe nuk bie në demoralizmin e deziluzionizmit. Shqisat për të regjistruar spektrin e pafund të trajtave dhe përmbajtjeve të jetës në larmitetin e saj, mendimi i mprehtë që çan si rreze hapësirat e kohës, misioni fisnik që i jep vetvetes për të dashuruar botën të tillë çfarë është, e mbi gjithçha femrën, metaforat tepër origjinale të ngjeshura me ndjenjë, të ndërtuara me invencion befasues dhe me porosi aq njerëzore, janë vetëm disa nga veçoritë e vargjeve të këtij autori.

“ e pikën e fundit të lotit tënd
mos harro t’ma ruash
do të mbledh të gjitha lotët e grave të botës
të bëj me to një varëse për Diellin”
(Lotët e grave)

Libri “Itaka grua” është si një kuti pandore, nga e cila dalin të mirat dhe të këqijat e jetës, virtytet dhe veset njerëzore, jeta si kryq që duhet pranuar me dinjitet dhe njëkohësisht si dhuratë që duhet shijuar me respekt.
Timbri është konfidencial, kumtet janë të sinqerta, bindëse. Ka mësuar diçka nga Bukowski, Witmani dhe “beat”-nikët e tjerë, poeti shqiptar Kolec Traboini, apo ndoshta rrugët e jetës dhe ato të shpirtit e kanë çuar në përfundime të ngjashme me poetët amerikanë.

“ A janë gjinjtë e tu diell
a nuk jam unë toka që dielli yt e ngroh?!
lakuriqsia jote është pushtet mbi jetën
fruti duhet ngrënë, fara duhet mbjellë
ndaj zhvishu mikja ime,… eja e mos u dro!
(Zhvishu)

Ka shumë mallë, nostalgji, në secilin varg, në çdo fjalë… Mallë për ditët e ikura që s’kthehen, nostalgji për vendet e dashura që u rri larg.

“ju lë peng fëmijërinë e fëmijëve të mi
që me vete është e pamundur ta marrin
dashurinë e gruas
që tashmë është kthyer në nostalgji
edhe akullin edhe zjarrin…

(…)

më puth me flladin tënd mesdhetar
bekomë para se të iki
se rrugët kanë e s’kanë kthim
lamtumirë Atdheu im!”
( Pengjet e mia…)

Në poezinë shumë të bukur “Itaka grua” (por edhe “Çamja e bukur”) ta përkujton Lasgush Poradecin. Po ajo lehtësi magjepsëse e lojës me fjalët, me vargjet, me domethëniet e thella dhe muzikaliteti fluid… Dhe gjithsesi një erotizëm i këndshëm e lozonjar, i cili nuk kalon në ludizëm as në vulgaritet:

“ të më ndjellësh – të më çmendësh
të harrohem i pa mend
se nuk dua tjetër Itakë
veçse trupin e gjirin tënd

bëj sikur – pakujdesia
shulin nuk ja vuri derës
e me vlagë të trupit tënd
t’ia shuajmë zhegun kësaj fundvere…

Poezia e Kolec Traboinit është porsi eshkë që në pikëpjekje me lexuesin ndez një zjarrë të hidhur por joshës, të dhimbshëm dhe ngrohës, intensiteti dhe kohëzgjatja e të cilit varet nga substanca dhe kapaciteti marrës i këtij të fundit. Heroi lirik është në dialog të përhershëm (me lexuesin model) kurse thërmijat autobiografike aty-këtu vijnë si tablo kujtimesh dhe janë shumë të rëndësishme për ta kuptuar emocionin themelor motivues. Një tablo e tillë kuptimplote, gjendet në një poezi me titullin që ta kujton një roman të Markesit:

“ atbotë, në kohë të kolerës
pyesnim njëri-tjetrin në mbrëmje
ne shoqëria e djemëve të rrugës Badra:
- Çfarë bane sot…
- Bana dashni me Marianën
vajzën e komandantit të Korpusit
Bamë seks me sy
u treta, u shkriva, ma piu palcën
të zhveshun lakuriq e pushtova
te arat e Pashës

ende në gjoks sisat ja ndjej”
(Seks në kohë të kolerës)

Stili i Kolecit është i thjeshtë në shikim të parë, nuk është nga ata që zbehin dritën për të krijuar efekte enigmatike, mistike e mistifikuese, por i hapur dhe mjaft komunikativ. Mjeshtria e tij nuk është fshehja e ideve, por shpalosja e ligjërimit poetik. Ai nuk profetizon, misioni i tij është fisnikërimi dhe afirmimi i jetës. Në vargjet e tij gjen dritë, aromë, ndjenja, visore të natyrës dhe të shpirtit, vibracione erotike të gërshetuara me reflektime kombëtare, fisnore dhe familjare, gjithmonë në funksion të artit. Sado që herë-herë gati kalon në poezi narrative, gjithmonë ka nëntekst, domethënie të dytë, të tretë etj…

“ kur dallga e Egjeut brigjet të rrahë
në mos sot, nesër, a pasnesër
gjithmonë do të pres
të m’ sjellësh ata gjinjë Çamërie
që pikojnë si yjet e Udhës së Klumshtit
në gjoks e në krahë do t’i marr
t’u këndoj me lahutë një këngë Malësie…”
(Gjinj Çamërie)

Në fakt, artin ai e nxjerr nga jeta e vet. Kështu, në një vëllim tjetër poetik (“Trinia ime”, Tiranë 2006), ai në një poezi rrëfehet, duke zbuluar trininë shenjte personale:

“mezi belbëzoj me dialektin e vendlindjes
i harruar nëpër ishuj si Odise plak
tre herë jetim u gjenda në shtegtime
pa Babë, pa Atdhe e … pa Itakë”
(Trinia ime)

Një trini tjetër përfshin formulën magjike të krijimtarisë së Kolec Traboinit, e cila si pasojë paraqet edhe çelësin për të depërtuar në semantikën sublime të saj: poezia, gratë dhe Itaka.

“ me hire si një virgjëreshë
me emër femëror – si perri
poezi
… me këtë kurvicë përditë bëj dashuri! “
(Me një kurvice bej dashuri)

E ku është Itaka? Mos është në Shqipëri? Në Shkodër? Apo në vendlindjen e Atit, në Traboin?! Itaka gjendet në poezi?! Gjithkund ngapak, e më së shumti atje prej nga është nisur udhëtari mendjemprehtë, Penelopa ku e prêt… Pra, Itaka është grua.

Kolec Traboini është biri i bashkëluftëtarit të Dedë Gjo Lulit, poetit Palok Traboini. 16 vjet ka punuar në redaksinë e filmit dokumentar në Kinostudion Albaniafilm. Është fitues i disa çmimeve kombëtare për filmin dokumentar. Në vitin 1991 bashkë me familjen u vendos në Athinë. Prej vitit 1995 jeton në Boston (SHBA). Në vitin 2007, Klubi i Shkrimtarëve “Drita” – Athinë i ndan çmimin “Penda e Artë – Kadmus 2007” për opusin poetik dhe eseistik.
Ka botuar këta libra:

Petalet e bajames së hidhur, tregime 1973
Ballada e largësive, album poetik 1995
Gjurmë në histori, letërsi dokumentare 1995
Rapsodi ushtore, ironi 1995
Katërkëndëshi i mundimeve, prozë 2000
Mos vdis dashuri, poezi 2002
Nokturn, poezi 2004
Requiem për një gjethe, poezi 2005
E vërteta përvëluese e Aristidh Kolias, ese 2005
Lufta e maleve – Palok Traboini, ese 2006
Trinia ime, poezi 2006
Koha e prostitutave, lirika & etyde 2007
Bukuri shkodrane, ese 2007
Itaka Grua, lirika 2008

ANTON GOJÇAJ: Tekst që luan me lexuesin

2009-03-03T09:17:00.007-08:00

RECENSION

Tekst që luan me lexuesin

(Ridvan Dibra, Unë, Franc Kafka dhe Karta e Bolonjës, prozë, ONUFRI, Tiranë 2008)

shkruar nga: Anton Gojçaj

Fakti se për krijimtarinë letrare të Ridvan Dibrës (i lindur më 1959, Shkodër) kanë shkruar, madje shumë afirmativisht, pena prominente të kulturës shqiptare si: Ardian Marashi, Bashkim Shehu, Kujtim Rrahmani, Stefan Çapaliku, Agim Vinca, Bashkim Shehu, Shkëlzen Maliqi, Ali Aliu e disa të tjerë, tregon se ky autor është regjistruar dhe vlerësuar nga kritika e letërsisë shqipe. Gjithashtu, disa nga krijimet e tij janë përkthyer dhe publikuar (ose pritet të publikohen) në gjermanisht, italisht, maqedonisht, malazisht (gjuha sllave që flitet në Malin e Zi)...
Numri i librave të tij tani për tani sillet në rreth njëzet tituj, të botuar nga shtëpi botuese me renome në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni.
Libri „Unë, Franc Kafka dhe Karta e Bolonjës“ është një përmbledhje e disa shkrimeve të botuara më parë me disa të reja.
Në titullin e librit shfaqet simbolika e treshit (1.Unë, 2. Kafka, 3. Karta e Bolonjës), që pasohet nga një tresh tjetër, libri është i organizuar në tri pjesë: 1. Monumentet, 2. Mitet dhe 3. Misteret. Ndërkaq, edhe një tresh me interes për të komunikuar me këtë libër dhe këtë autor gjendet në tregimin „Mbi dashurinë, misteret e rrëfimit dhe të tjera“ ku narratori thotë se rrugët kryesore për ta kërkuar fabulën („Heroi ynë“) janë tri: 1. Tek të tjerët. 2. Tek librat. 3. Tek vetja.

Ky treshi i fundit del i saktë edhe për të shpjeguar se nga furnizohen me energji frymëzimet dhe lënda e tregimeve dhe parabolave të librit më të ri të prozatorit shkodran. Vepra letrare nuk përbëhet veç nga tema, por edhe nga stili, mënyra e të shkruarit. Ridvan Dibrën, disa nga studiuesit e lartpërmendur, e kanë njohur si shkrimtar „postmodern“. A janë veprat e R. Dibrës postmoderne?
Megjithëse autori është pedagog në universitet, në ndonjërin prej shkrimeve brenda këtij libri, shfaqen aluzione mospajtimi dhe shigjetohen disa nga kriteret e bëra normë vlerësimi në gjykimet tona të përditshme intelektuale, si dhe ka refleksione „cinike“ por të mprehta, mbi sistemin e (pseudo)vlerave të instaluara përmes mediave, që kanë kapluar kulturën, shoqërinë dhe civilizimin bashkëkohor, sidomos të shqiptarëve. Me këtë qëndrim, tejet kontestues dhe herë-herë parodizues në raport me traditën dhe historinë, ky libër ka shije postmoderne.

Asnjë prozator bashkëkohor shqiptar nuk eksperimenton aq shumë me tingullin (shkronjën), me fjalën, me fjalinë, me sintaksën, me semiotikën... Ridvan Dibra është një aventurier i madh i gjuhës dhe ai shpesh i befason lexuesit me rrëfimet e veta, por edhe më shumë me mënyrat e rrëfimit. Si dikur marinarët që me t’u kthyer në portin amë, për t’i magjepsur bashkëbiseduesit, realitetet e vërteta që kishin përjetuar i përzienin me copa të imagjinatës, edhe narratori (ose narratorët) e Dibrës lexuesve të vet u përshkruan ngjarje të imagjinuara për heronjtë e njohur (më pak të njohur, ose të panjohur) të mitologjisë, biblikë apo të antikitetit grek, me çka t’i kujton apokrifet, që paraqesin një nga format (mostrat) karakteristike procedimore të postmodernës.
Intertekstualiteti, aq shpesh i lakuar viteve të fundit edhe në kulturën tonë letrare, si njëri nga tiparet e postmodernës, është shumë i pranishëm në këtë libër, kështu që një lexues i cili nuk ka fare njohuri mbi mitologjinë antike greke, Biblën e Kuranin, i cili nuk i ka lexuar Kafkën, Kamynë, Borhesin..., nuk mund ta deshifrojë “koktejin” që i ofron Dibra.
Një risi të cilën ky autor sjell në letërsinë shqipe është ajo që Ardian Marashi e quan “rrëfim i dyfishtë asimetrik”. Në disa krijime të vetat, duke krijuar ai vazhdimisht eksperimenton, ashtu që dy fjalive të cilat gjenden njëra (para ose) pas tjetrës, ua ndryshon vetëm nga një apo disa fjalë dhe rezultati del krejtësisht tjetër, paraqiten variacione të shumta, shpeshherë befasuese. Pa dashur të shes reçeta shkrimi, si dhe duke mos synuar të cënoj autonominë e shenjtë të krijuesit për të shkruar ashtu si ai zgjedh, kjo formë e të shkruarit, që duket aq freskuese dhe e pëlqyeshme në krijime të veçanta, po të shndërrohet në konstantë stilore, në vete bart rrezikun e kalimit në njëfarë përsëritjeje mekanike pjesësh rrëfimore me ca ndryshime të vogla dhe rënies në ekzibicionizëm që do të ishte qëllim i vetvetes. Tani për tani, Dibra është jashtë këtij rreziku, kurse veprat e tij duke qenë rishtare te ne në aspektin formal, nuk janë monotone, por janë “ndryshe”. “Ndryshe” në kuptimin krijues pozitiv.
Ky narrator është “i parehatshëm”, atij i pëlqen të luajë me format dhe llojet letrare dhe kjo shkon aq larg sa që edhe për një studiues të përgatitur teorikisht, mund të mos jetë e lehtë të gjejë se cilit tip i takojnë “copat e prozës” siç janë “Erdhën robotët” ose “Dhjetë monumentet” (?)... Sa është e domosdoshme që lexuesi të dijë se për çfarë lloji letrar bëhet fjalë, kjo është një çështje tjetër.
Me këto proza autori del postmodernist edhe për arsye se në to ai shlyen kufirin midis tregimit, parabolës dhe komentit. Gjithashtu ai shlyen kufijt në mes faktuales, fiksionales dhe mitikes. Kështu ai dëshmon se mund të shkruhet bukur e në mënyrë të pëlqyeshme edhe kur mungon fabula, kur vëmendja e lexuesit nuk magjepset nga ajo që thuhet, por nga mënyra e rrëfimit. Personazhet e tij janë prej fjalësh dhe frymës, atyre u mungojnë tiparet fizike.
Në këtë libër rrëfen një narrator ironi të thellë dhe të mprehtë, spirituoz e cinik, i cili krijon ambient të tillë që lexuesi të dyshojë herë pas here në sinqeritetin dhe seriozitetin e tij, i cili sikur atë edhe dëshiron, pra të luajë me lexuesin...
Teksti sikur e di se çfarë pret lexuesi, sikur në të vërtetë duke rrëfyer vetë narratori, “e lexon”, lexuesin e vet, një paradoks tipik postmodern, që mund të përkthehet kështu: rrëfimtari e di se çfarë pret lexuesi dhe atë edhe ia jep, por ashtu që, pas një kohe ky i fundit ta kuptojë se në fakt një pjesë të ligjëratës (ose gjithçka) e ka kuptuar mbrapsht, sepse fjalët e narratorit i ka pranuar në mënyrë tepër jokritike, njështresore, të mos them naive, duke mos qenë i përgatitur për një formë të tillë të këmbimit të ideve, emocioneve dhe mesazheve me botën e artit.
Ridvan Dibra nuk tërheq vëmendjen vetëm pse është postmodern, por edhe pse në shkrimet e tij dekonstrukton mitet kombëtare apo universale, parodizon hierarkitë bashkëkohore dhe historike, ua luhat tokën nën këmbë projektuesve të sistematizimeve të mëdha.
Në kulturën tonë letrare glorifikimi i veprave dhe shkrimtarëve është shndërruar në normë, prandaj edhe ndodh shpesh që kritikat të mos merren me seriozitetin e duhur nga vetë ata të cilëve u adresohen.
Prej frikës se duke shprehur vlerësime negative do të kontribuohej në zvogëlimin e mëtejshëm të numrit të lexuesve, shkruhen recensione dhe kritika kryesisht apologjetike. Gjykuar sipas tyre, fitohet bindja se te ne shkruhen dhe botohen veç kryevepra... Vepra të realizuara mirë gjithsesi ka, por nuk janë të gjitha. Kjo më pastaj krijon një konfuzion te lexuesi, sepse kritika nuk e bën punën e vet ashtu si duhet: kritikon fare pak, e glorifikon shumë.
Për këtë arsye autorët postmodernistë, çfarë është edhe shkrimtari nga Shkodra librin më të ri të të cilit po e prezantojmë, me të drejtë, nuk lodhen shumë për kritikën letrare dhe as për kritikët.
Ridvan Dibra është vënë re prej kohësh nga kritikët, por pikërisht kjo prirje që të mos kritikohet askush e të lavdërohen të gjithë, e ngadalëson pak një pranim edhe më të fuqishëm e më të shpejtë të veprave të tij. Por ato lexohen përditë e më shumë. Koha e Ridvan Dibrës veç po vjen!

Box

Asnjë prozator bashkëkohor shqiptar nuk eksperimenton aq shumë me tingullin (shkronjën), me fjalën, me fjalinë, me sintaksën, me semiotikën... Ridvan Dibra është një aventurier i madh i gjuhës dhe ai shpesh i befason lexuesit me rrëfimet e veta, por edhe më shumë me mënyrat e rrëfimit. Si dikur marinarët që me t’u kthyer në portin amë, për t’i magjepsur bashkëbiseduesit, realitetet e vërteta që kishin përjetuar i përzienin me copa të imagjinatës, edhe narratori (ose narratorët) e Dibrës lexuesve të vet u përshkruan ngjarje të imagjinuara për heronjtë e njohur (më pak të njohur, ose të panjohur) të mitologjisë, biblikë apo të antikitetit grek, me çka t’i kujton historitë apokrife, që paraqesin një nga format (mostrat) karakteristike procedimore të postmodernizmit.

Box 2

Teksti sikur e di se çfarë pret lexuesi, sikur në të vërtetë duke rrëfyer vetë narratori e kontrollon, “e lexon”, lexuesin e vet, një paradoks tipik postmodern, që mund të përkthehet kështu: rrëfimtari e di se çfarë pret lexuesi dhe atë edhe ia jep, por ashtu që, pas një kohe ky i fundit ta kuptojë se në fakt një pjesë të ligjëratës (ose gjithçka) e ka kuptuar mbrapsht, sepse fjalët e narratorit i ka pranuar në mënyrë tepër jokritike, njështresore, të mos them naive, duke mos qenë i përgatitur për një formë të tillë t[ këmbimit të ideve, emocioneve dhe mesazheve me botën e artit.