NË 1700-VJETORIN E EDIKTIT TË MILANOS

NË 1700-VJETORIN E EDIKTIT TË MILANOS

Kur të krishterët fituan lirinë

Konstandini i Madh, perandori romak me origjinë ilire (lindi në Naisus të Dardanisë antike), i njohur edhe si themeluesi i Konstandinopojës - Stambollit të sotëm, lejoi në vitin 313 që besimtarët e krishterë të gëzojnë të drejtën ta ushtrojnë lirisht besimin e vet, njësoj si edhe besimtarët e feve të tjera të kohës në Perandorinë Romake.

Anton Gojçaj

Sivjet në botë kremtohet një jubile i rrallë, 1700-vjetori i Ediktit të Milanos. Bazuar te faktet historike, shqiptarët e sotëm, të cilët e ndiejnë veten si pasardhës të ilirëve të lashtë, kanë arsye që kësaj date t'i kushtojnë vëmendje për disa arsye, jo vetëm fetare, por ata këtë jubile po e kalojnë disi në heshtje, të mos them me indiferencë.

Çfarë ka ndodhur në vitin 313, që e shënon gjithë bota dhe që edhe ne kemi arsye (dhe detyrim civilizues) ta kujtojmë me më shumë respekt, sot?

Konstandini i Madh, perandori romak me origjinë ilire (lindi në Naisus të Dardanisë antike), i njohur edhe si themeluesi i Konstandinopojës - Stambollit të sotëm, lejoi që besimtarët e krishterë ta gëzojnë të drejtën të ushtrojnë lirisht besimin e vet, njësoj si besimtarët e feve të tjera të kohës në Perandorinë Romake. Të krishterët mundën të dalin nga katakombet dhe fituan gjithashtu të drejtën për të ndërtuar tempujt, kishat e veta. Në Ediktin e Milanos, përveç tjerash shkruan:

" Kur ne, Konstandini dhe Licini perandor, jemi takuar në Milano dhe kemi diskutuar rreth të mirës dhe sigurisë publike dhe na është dukur se, ndër gjërat që do të mund t'i sillte përparësi njerëzimit, nderimi që i dhurohet Hyjnisë meritonte vëmendjen tonë kryesore, dhe se do të ishte e drejtë që t'u jepet të Krishterëve dhe të gjithë të tjerëve liria që ta ndjekin fenë e cila u duket më e preferueshme, kështu që, Hyji që gjendet në selinë qiellore, mund të jetë ndaj nesh dhe ndaj të nënshtruarëve tanë, i mirë dhe i volitshëm.  (....)  4. Prandaj, ju bëjmë me dije që, pa marrë parasysh urdhëresat e mëparshme lidhur me të Krishterët, të gjithë atyre që vendsin ta ndjekin këtë fe, duhet t'u mundësohet kjo në liri të plotë dhe nuk duhet të jenë të trazuar në asnjë mënyrë. "   (përkthimi i don Lush Gjergjit). 

Edikti i Milanos fakton se feja e krishterë deri në vitin 313 ishte e ndaluar brenda kufijve të Perandorisë Romake dhe se legalizimi i saj nuk nënkuptonte ndalimin e feve të tjera. Vërteton po ashtu se krishterimi nuk u bë menjëherë feja (e vetme) zyrtare e Perandorisë. Edikti vetëm u dha krishterëve të drejtën që edhe ata të gëzojnë të drejtat e barabarta me besimtarët e feve të tjera të kohës. Pra, Edikti vetëm e legalizoi krishterimin. Mirëpo, pas kësaj date bota nuk qe më e njëjta. Ndikimi i krishterimit kapi dimensione europiane por edhe botërore (në shoqëri, filozofi, shkencë dhe sidomos në arte). Feja e krishterë paraqet njërën nga shtyllat identitare të civilizimit euro-perëndimor për gati dy mijë vite, pa i mohuar edhe kontributet e proveniencave të tjera. Gjatë dy mileniumeve janë bërë edhe veprime të këqija në emrin e krishterimit, për çka papa Gjon Pali II, si prijës i Kishës Katolike, kërkoi falje publikisht.

Fakti se perandori Konstandin (274-337) ishte nga Dardania, domethënë ilir, lë shteg për ta kuptuar këtë hap të tij jo vetëm si gjest diplomatik të një prijësi pragmatik, i cili merr vendime të dobishme për Perandorinë përballë sfidave të kohës, por edhe në një drejtim tjetër. Konstandini vinte nga një trevë (Dardania) ku krishterimi veç kishte lëshuar rrënjë dhe të cilin ky, ndoshta, e njihte mirë. Shën Pali që në shekullin e parë, në rrugën e vet drejt Romës, predikoi "lajmin e gëzueshëm" edhe në trevat e banuara me ilirë. Në Letrat e apostujve, më saktësisht në letrën e Palit drejtuar romakëve shkruan: " Kështu, qysh prej Jeruzalemit e për qark në Iliri e kam përhapur Ungjillin e Krishtit" (Bibla, Ferizaj 1994, f. 1606 - përthyes dom Simon Filipaj), kurse në letrën dërguar Titit, kemi një dëshmi tjetër: "Kur ta dërgoj te ti Arteminin, hiq e eja te unë në Nikopol, sepse atje vendosa ta kaloj dimrin." (Bibla, Ferizaj 1994, f. 1685). Nikopoli ishte emri i një qyteti antik në Epir, në hapësirën afër Prevezës së sotme.

Shembujt e lartshënuar rrëzojnë një tezë të lakuar jo rrallë në debatet tona, që duke u përsëritur shpesh pretendon të shndërrohet në një opinion të përgjithshëm, që thot se krishterimin në këto treva e prunë dhe e imponuan pushtuesit romakë. E vërteta është se deri në vitin 313 të krishterët ishin të përndjekur dhe të persekutuar, ndëshkoheshin pa mëshirë, u hidheshin bishave të uritura në arenë, mu nga romakët... Kryeapostulli, shën Pjetri por edhe shën Pali, përfunduan si martirë, u vranë në Romë. Logjika e bazuar në faktografi thot se mesazhet ungjillore që shpërndau shën Pali, më pastaj edhe nxënësit e tij, më parë i përqafoi populli i nënshtruar, pra ilirët që ishin skllevër dhe të pushtuar, sesa romakët, që ishin sundues. Shpresa për jetën e amshuar dhe shpërblimi në formën e Parajsës, pas vdekjes, që premtonte Ungjilli, si kompensim për vuajtjet dhe mundimet e pamerituara në këtë jetë, mund të ketë qenë më tepër se një ngushëllim për të shtypurit dhe të privuarit nga liria. Krishterimi në trevat ilire u përhap jo me zjarrin dhe shpatën romake, sepse romakët nuk e predikonin por e luftonin krishterimin. Pas vitit 313 krishterimi vazhdoi të përhapej në Perandorinë Romake, pjesë e së cilës ishte edhe Ilirikumi ose tokat e banuara me ilirë, por tani në liri dhe pa kërcënimin e kurrfarë rreziku.

Krishterimi është i pranishëm në trevat e Ballkanit (dhe Shqipërisë) qysh në shekullin e parë, pra dy mijë vite, pa ndërprerje deri në ditën e sotme. Popullsia e këtij rajoni ka filluar ta pranojë këtë fe ndër të parat në gjithë Perandorinë. Nuk e bënë romakët konvertimin e ilirëve nga paganë në të krishterë, por e kundërta, një perandor romak me origjinë ilire e legalizoi krishterimin në gjithë Peraadorinë, thënë figurativisht – një ilir ia hapi derën "krishterizimit" të Perandorisë Romake.

Këto data është mirë që të shënohen, jo me qëllimin për të provokuar ndenjat e besimtarëve të feve të tjera, apo të ateistëve, por thjesht për të mos lejuar që gjysmë të vërtetat dhe falsifikimet ta deformojnë ecurinë e gjërave, sepse deformimi i së kaluarës çon në deformimin e ardhmërisë. Shqiptarët e të gjitha trevave (vetëm në Shqipëri është bërë një simpozium, por edhe ai pa shumë publicitet) sikur nuk po e çmojnë shumë të rëndësishme ta kujtojnë me respektin që u takon vendimin historik të perandorit romak me origjinë ilire. Serbia ndërkaq, megjithëse në kohën kur lindi dhe jetoi Konstandini, sipas të dhënave historike, sllavët ende nuk kishin ardhur në trevat e shtetit të sotëm të Serbisë, këtë jubile po e shënojnë duke organizuar një sërë aktivitetesh lidhur me Konstandinin dhe Ediktin e Milanos, si ekspozita të ndryshme tematike, shfaqje teatri, konkurs për filma të vizatuar në këtë temë, filma dokumentarë e madje - mediat serbe shkruajnë për një film artistik me buxhetin prej mëse 100 milion dollarësh që do t'i besohet një regjisori të njohur nga Holivudi (lakohet emri i Xhejms Kamerunit), duke shpallur botërisht se personalitetin dhe veprimtarinë e Konstandinit të Madh e vlerësojnë dhe e konsiderojnë pjesë të trashëgimisë së vet kulturore, qoftë edhe për faktin se ai ka lindur në Naisus (Nishi i sotëm në Serbi).

Kush provon ta mjegullojë apo ta falsifikojë burimin e të vërtetës mund ta ketë për synim ta ndërrojë edhe objektiv(itet)in e saj. Në anën tjetër, ata që vetë rrinë duarkryq dhe indiferentë në raport me një ngjarje me rëndësi epokale, siç është Edikti i Milanos, nuk e di sa kanë të drejtë morale të kritikojnë të tjerët qoftë për shtrembërime faktesh, qoftë për përvetësime me prapavijë politike.

Është mirë që ata të cilët kanë dije dhe ndershmëri morale t’i orientojnë njerëzit herë pas here kah burimi, që aty t'i lajnë sytë nga ndotjet e kohëve dhe të kujdesen së bashku për higjienën historike dhe të trashëgimisë, vazhdimësi dhe pjesë e së cilës edhe shqiptarët pretendojmë të jenë.

Koktej hormonesh dhe tundimesh rinore

LETËRSI E PËRKTHYER PËR TË RINJ

Koktej hormonesh dhe  tundimesh rinore  

 (Slavko Pregl, Gjenitë pa brekë, roman për të rinj, botoi SHB Uegen, Tiranë 2012) 

Anton Gojçaj 

Romani "Gjenitë pa brekë" është vepër e autorit të njohur bashkëkohor slloven, Slavko Pregl (1945, Lubjanë). Pregl ka studiuar për ekonomi dhe është autor i dhjetëra veprave letrare. Është laureat i një numri të konsiderueshëm çmimesh dhe mirënjohjesh, kombëtare e ndërkombëtare, për krijimtari letrare.
Botimi i parë i  romanit “Gjenitë pa brekë” në Slloveni u realizua në vitin 2009, kurse përkthimi i tij në gjuhën shqipe (vetëm tri vite më vonë) është kontakti i tij i parë me lexuesin tonë. 
Tipologjikisht, qoftë për nga tematika, qoftë për nga trajta e rrëfimit, "Gjenitë pa brekë" mund të klasifikohet si letërsi për të rinj, i nënzhanrit të romaneve me tematikë nga jeta e adoleshentëve. Ngjarja zhvillohet në fillim të shekullit XXI, në një qytet të Sllovenisë. Edhe më saktësisht: në një qendër shkollore (shkollë e mesme). Rrëfimi hapet me skenën kur katër hajdutë të rinj, në oborrin e shkollës, e rrehin dhe pastaj ia grabisin të hollat Lenartit, një nxënësi të vitit të parë, ditën e parë të tij në këtë qendër shkollore. Kërkimi, zbulimi dhe ndjekja e katër hajdutëve në fjalë është vetëm njëra nga linjat e rrëfimit dhe në këtë aspekt ka disa elemente të romanit policor. Mirëpo, romani është një gërshetim i pandërprerë i disa linjave narrative. Një linjë e tillë është zhvillimi i marrëdhënies së dashurisë ndërmjet Bobit dhe Bibës, ish-redaktorit dhe redaktores së re të fletushës së shkollës "REFLESH". Përzierja ndërmjet tyre e djaloshit me emrin Gjeniu, e begaton strukturalisht dhe psikologjikisht, pa e rënduar ndjeshëm, lidhjen e dy të dashuruarve. Linjë tjetër është përgatitja dhe botimi i fletushkës së shkollës, që në fakt shndërrohet në linjën kryesore të romanit. Ka edhe një linjë interesante joshjeje (si duket e ndërsjellë, por jo e dhënë qartësisht) erotike ndërmjet një maturanti dhe një profesoreshe të re, që sapo kishte ardhur nga amfiteatri i universitetit, po ashtu një temë jo e shpeshtë, por provokuese, për trajtim letrar.
Trembëdhjetë nxënës (Lenarti-Armani, Bobi, Biba, Pika, Shpella, Gjeniu, Kuptishi, Zhani, Bajsi, Miha, Kutia, Poeti dhe Pipi) dhe tre mësimdhënës janë të përfshirë në botimin e fletushkës. Mirëpo, nxënësit duan që të punojnë siç u pëlqen atyre, duke i ikur tutelës së profesorëve mentorë.
Gjuha e romanit është e bukur, e gjallë, dinamike dhe kurrë e mërzitshme. Rrëfimi bëhet në vetën e tretë, gjërat rrjedhin shpejt dhe shpesh marrin kahje befasuese. Veçori e autorit Pregl është sensi për humorin, që shpaloset përmes spirituozitetit të jashtëzakonshëm të narratorit, i cili shpesh është po aq i paparashikueshëm dhe befasues, nëse jo edhe më shumë, sa vetë gjuha po edhe veprimet e personazheve për të cilët flet. Narratori edhe vetë ka shpirt adoleshenti, flet për ta me gjuhën e tyre... Një ilustrim:
" - A do të vish pak te unë? - e pyeti Biba. Biba në fakt ishte, gjoja, vajza e tij. Vijonte po atë shkollë një vit më pas. Kjo "gjoja" kishte të bënte me faktin se Biba të krijonte një përshtypje se ishte, mirëpo Bobi nuk qe plotësisht i bindur për këtë. Jo që i merrte tepër seriozisht thashethemet, që i vinin shpesh në veshë. Veçanërisht motrat e tij e dinin, ashtu rastësisht, për kot, ah vërtet, Petra ka thënë, në fakt nuk është gjë, por Alenka e ka parë, i ka thënë Majës i vëllai, por kjo nuk është e vërtetë, mirëpo... " (f. 24)
Personazhe kryesore janë që të gjithë, trembëdhjetë nxënës ose të rinj adoleshentë. Ky është edhe një roman për prindërit dhe fëmijët e tyre në moshën e adoleshencës. Prindërit e Lenartit, kontrollojnë xhepat e fëmijës së vet, nga frika se merr drogë, por aty në vend të drogës gjejnë prezervativë. Ose: pas një marrëdhënieje seksuale me të dashurine saj Bobin, pa mbrojtje, Biba e frikësuar se ka mbetur me barrë, e merr të ëmën në tre të natës me telefon për t'i thënë "Mbeta shtatzënë, mami!", por pasi merr një tabletë kundër ngjizjes së padëshiruar, ajo të nesërmen  arsyetohet para nënës se e gjitha qe vetëm një lojë:
"Aha, kjo, asgjë mami, e di, luajtëm dënime..., Bobi nxori lajmin për në shtëpi se kishte thyer këmbën, Zhani shpalli kumtin se ia vodhën automobilin, dhe unë, mua m'u desh të të lajmëroj se jam shtatzënë, vetëm për humor, kupton. Të gjithë ju e mbajtët veten mirë." (f. 167)
Seksualiteti, erotika janë tërë kohën në ajër, jo vetëm te ky çift, por te i gjithë grupi ...
Përgatitja e fletushkës hijeson gjithçka, edhe simpatitë, edhe mësimet, edhe drogën, edhe dhunën... Nxënësit e marrin me seriozitet superior përgatitjen e REFLESHIT, madje si një mision. Dhe ia arrijnë qëllimit, sepse fletushka, e cila publikohet në versionin elektronik, shkakton shumë bujë, pozitive e më pak pozitive. Për shkak të një artikulli të Gjeniut, për pak ndodh një skandal diplomatik ndërshtetëror. Gjeniu në artikullin e vet për botën e jashtme, kishte thumbuar politikën e një "shteti të madh mik". Vjen vetë ambasadori i atij shteti që të hetojë kush e ka kritikuar politikën e shtetit që ai përfaqëson. Redaksia rebele qëndron pas asaj që ka bërë dhe që thuhet në fletushkë. Rebelimit ndaj autoritetit të prindërve dhe të institucionit shkollor i shtohet edhe rebelimi ndaj adhurimit të sistemit të vlerave që promovon globalizimi dhe provokimi i drejtpërdrejtë i tij. Është periudha kur ata ngadalë fillojnë diferencimin nga shoqëria, ku grupi ose banda është vetëm një fazë kalimtare, drejt profilimit të karakterit individual të secilit prej tyre. Këtu, këta të rinj, në mënyrën e vet japin provimin e pjekurisë, domethënë më nuk duan të jenë vetëm pllaka pa individualitet në të cilat mund të shkruajë çdo kush (prindi,  mjedisi, sistemi arsimor-edukativ dhe ai politik), por marrin guximin për të provokuar, si subjekte, me qëndrimet e veta, qoftë edhe për çështje të politikës ndërkombëtare.
Hetimet policore, erotika, seksualiteti, konflikti prindër-fëmijë, konflikti institucion (shkollor) - nxënës dhe mësimdhënës-nxënës, gërshetimi i hamendësimeve me faktet, prania e drogës dhe dhuna në institucionet arsimore-edukative, dialogjet e përshkuara nga replika dhe batuta me shumë "spec djegës", të gjitha janë brenda, edhe diçka më tepër. Një koktej i mirëfilltë hormonesh dhe kapriçosh rinore. Përmes aventurave të adoleshentëve, nga perspektiva e tyre,  autori përshkruan shoqërinë e kohës. Jeta e këtyre adoleshentëve është një mozaik dinamik ndjenjash, emocionesh, eksperimentesh, provash dashurie dhe shkëndijash xhelozie, guximi dhe frike, që kulmon me larjen “grupore”, në det - djem e vajza bashkë, pa brekë. Një karusel i vërtetë ndjesish herë të ëmbla, e herë të dhimbshme.
Porosia kryesore e këtij romani është përmbledhur në disa fjalë të kriminalistes Milena, e cila të rinjve, në fund të romanit, më mes tjerash, u drejtohet me këto fjalë:
" Ndoshta nuk e keni parë: keni jetuar në pambuk dhe papritmas, në mënyrë të rrezikshme i jeni afruar moshës së pjekurisë. Disa edhe e kanë tejkaluar atë. Pambuk nuk ka më. U pret një jetë tejet e egër." E njëjta Milenë, pak më tej, përfundimisht, u tërheq vërejtjen: "Herë-herë do të gjendeni të vetmuar në fushë të gjerë. Të vetmuar dhe pa brekë." (f. 207)
Shumë vite më parë është botuar shqip dhe ka pasur sukses te lexuesi shqiptar romani “Shoqëria „Pulëbardha e përhitur”” (në një përkthim tjetër “Shoqëria  „Pulëbardha kaltëroshe””) e një autori tjetër slloven, Tone Selishkar, e cila po ashtu ka për personazhe kryesore një shoqëri ose grup fëmijësh.
Parashikoj që edhe ky roman i Slavko Preglit do të gjejë mjaft lexues, qoftë në Shqipëri qoftë në viset e tjera ku lexohet libri në gjuhën shqipe.
Romanin e ka shqipëruar përkthyesi i njohur i letërsisë sllovene në gjuhën shqipe (dhe i letërsisë shqipe në gjuhën sllovene) Nikollë Berishaj, kurse botimin e tij e ka mundësuar Agjencia Publike e Librit e Republikës së Sllovenisë.

DISA TË DHËNA PËR LETËRSINË SHQIPE NË MALIN E ZI

DISA TË DHËNA PËR LETËRSINË SHQIPE NË MALIN E ZI

- Degë që kapërcen gardhin -

ANTON GOJÇAJ

Letërsia shqipe në Malin e Zi zhvillohet në margjinat e letërsisë së gjithëmbarshme shqipe, degë e pandashme e së cilës, në kuptimin e traditës kulturore dhe gjuhës, është. Po ashtu, ajo mbijeton në margjinat e jetës kulturore në Republikën e Malit të Zi, në hijen e plotë të krijimtarisë në gjuhët sllave.

Vështrimet me karakter përgjithësues kërkojnë që për arsye pragmatike nganjëherë të anashkalohet e vërteta e pakontestueshme se çdo shkrimtar përfaqëson në radhë të parë vet-veten, mirëpo është e qartë se edhe veprat letrare funksionojnë në sisteme të caktuara letrare e kulturore, rrjedhimisht edhe shoqërore.

Mini-shteti në brigjet e Adriatikut, Mali i Zi, sipas regjistrimit të popullsisë në vitin 2011, ka 625.266 banorë, ndërsa komuniteti i shqiptarëve (si nënshtetas - autoktonë, në trevat përgjatë brezit kufitar me Republikën e Shqipërisë), kap 30.439 banorë, ose 4,91% i numrit të përgjithshëm të banorëve të Malit të Zi. Dukuria e shpërnguljes së shqiptarëve të këtyre viseve në shtetet perëndimore, kryesisht në SHBA, Gjermani etj. ka ndikuar që ky numër të mos rritet më ndjeshëm, kurse në regjistrimin e fundit ky grup njerëzish (mjaft i madh në raport me ata që vazhdojnë të jetojnë në trojet stërgjyshore) nuk është përfshirë në rezultatet finale të regjistrimit.   Faktikisht, shqiptarët e këtyre trojeve qytetarë të shtetit malazias (gjegjësisht të Jugosllavisë), janë përafërsisht një shekull. Pasi që në periudhën 1945-1990 ishin ndërprerë pothuaj të gjitha lidhjet kulturore me shtetin amë, mendoj se mund të thuhet se letërsisë shqipe në këto vise iu ndërtuan rrethanat dhe kushtet për të lëshuar shtat edhe si letërsi paranacionale (në kuptimin që këtij termi i jep studiuesi sllovak Dionyz Durišin, me të cilin ai emërton letërsitë e minoriteteve, si p.sh. letërsinë sllovake në territorin e (ish-) Jugosllavisë, atë hungareze në Çeko-Sllovaki, Rumani etj.)[1], njësoj siç i plotëson edhe letërsia shqipe në Kosovë, letërsia shqipe në Maqedoni etj. Kjo nuk bëhet assesi me objektivin për ta “amputuar”, ndarë apo larguar nga “korpusi” i letërsisë (unike) shqipe, sepse kriteret gjuhësore, etnike dhe historiko-kulturore e lidhin pashkëputshmërisht me të, por tërheq vërejtjen për disa veçanti të saj specifike, objektive. Ka edhe mendime se në kuadrin e letërsisë nacionale duhet të përfshihet vetëm ajo letërsi që është shkruar në një gjuhë dhe brenda kufijve bashkëkohorë të një shteti të caktuar nacional.[2]

Parimi administrativ, domethënë përkatësia një shteti apo shteteve të ndryshme, nuk është një

kategori letrare e estetike, mirëpo nuk mund të thuhet as që nuk ka, absolutisht, kurrfarë ndikimi.

Përveç brumit etnik shqiptar që ka mbijetuar edhe falë lidhjeve me Kosovën dhe letërsinë e

saj, në Malin e Zi rrethanat objektive kushtëzojnë edhe raporte të caktuara të letërsisë shqipe me

letërsinë malazeze por edhe të popujve të tjerë sllavë të jugut, ku shkëmbimet ndërkulturore,

natyrisht, janë gjithmonë deficitare për letërsinë shqipe. Domethënë në Malin e Zi ka rrethana që i shkojnë në favor ndikimit të letërsisë malazeze dhe letërsive sllave mbi letërsinë shqipe, por jo edhe anasjelltas. Mendoj se mund të thuhet se letërsia shqipe që shkruhet në Malin e Zi e begaton

qoftë edhe në përmasa minimale fondin e letërsisë (së përgjithshme) shqipe, e gjithashtu edhe spektrin e kulturave aktive në shtetin e Malit të Zi.

Si çdo shkrim mbi letërsinë, qoftë edhe i natyrës më tepër panoramike e informative, edhe ky

imponoi përcaktimin për një strategji të caktuar metodologjike. Kriteret vendimtare që i ndanë

veprat që u përfshinë nga ato të tjerat është gjuha në të cilën shkruajnë autorët, si dhe hapësira

gjeografike dhe politiko-administrative ku ata u lindën dhe krijuan (krijojnë). Pra, nëse disa autorë shkruan në një gjuhë tjetër, pa marrë para sysh vlerat ideo-estetike të opusit të tyre, madje edhe origjinën shqiptare (Zuvdija Hoxhiq, Zef Bato Dedivanoviq, Katarina Ulaj-Lucaj etj.), ata mbetën jashtë interesimit tonë, kurse në anën tjetër përmenden edhe disa autorë që shkruan vepra me vlera relativisht “modeste” letrare por që shkruan shqip. Prandaj këtu hyri edhe emri i një autori me përkatësi kombëtare jo-shqiptare, që shkruan shqip (i cili nuk bën pjesë ndër autorët modestë). Kjo është edhe arsyeja kryesore pse u përzgjodh togfjalëshi “letërsi shqipe” dhe jo “letërsi shqiptare”. Një problem të veçantë ishte a të përfshihen emrat e disa autorëve të cilët nuk kanë lindur dhe as nuk jetojnë vetë në Malin e Zi, por prindërit e të cilëve janë nga këto treva, si p.sh. Mimoza Ahmeti, Kolec Traboini e ndonjë tjetër? Pas një reflektimi delikat vendosa të mos i  përfshij në këtë korpus, megjithëse nuk jam aspak i sigurt në drejtësinë e këtij vendimi.

Përmendja apo mospërmendja e emrit të një krijuesi (apo disa…)  nuk është në funksion  vlerësimi apo mosvlerësimi për veprat e tij (tyre), por vetëm një tip “katalogizimi” i kësaj letërsie.[3]   

Libri i parë shqip, sipas disa studiuesve, “Meshari” (1555) i don Gjon Buzukut, ka gjasa të jetë shkruar (dhe botuar?) mu diku në hapësirën e Ulqinit, Tivarit, apo në afërsi. Deri te libri tjetër shqip, pas “Mesharit”, në këto treva është dashur të pritet më se 400 vjet. Prandaj është me interes fakti se përkthimi i parë integral i Biblës (Besëlidhja e Vjetër dhe e Re) në gjuhën shqipe u realizua pikërisht në Malin e Zi (dhe u botua në Kosovë), në fund të shekullit të kaluar, falë veprimtarisë shumëvjeçare të dom Simon Filipajt, në një fshat afër Ulqinit. Në Ulqin ka jetuar Hafiz Ali Ulqinaku (shek. XIX), që ka kultivuar të ashtuquajturën traditë të bejtexhinjve, që shkruan shqip – duke përdorur shumë orientalizma dhe alfabetin arab. Me studimin e autorëve të këtij orientimi letrar/kulturor, që nuk ka arritur të luajë një rol më të rëndësishëm në kulturën shqiptare, është marrë Sutki Malohoxhiqi, i cili mbi këtë temë ka botuar librin “Bejtexhinjtë e Ulqinit”.

Letërsia gojore

Derisa heshti e shkruara, lulëzoi letërsia gojore. Letërsia gojore (popullore) e shqiptarëve në Malin e Zi është e pasur në zhanre, në gjini, në tematikë, mjete poetike etj. Ajo është pjesë përbërëse e letërsisë gojore shqiptare. Mbledhja sistematike e kësaj krijimtarie ka filluar relativisht vonë, kurse vetë shqiptarët e këtyre anëve me këtë aktivitet kanë nisur të merren veç nga gjysma e dytë e shek. XX. Për vjeljen e zellshme të materialeve të folklorit në këto treva u dalluan: dr. fra Vinçenc Malaj, dom Simon Filipaj, mr. Ismail Doda, mr. Ali M. Ahmeti, P. Zef Jankaj, P. Kolë Berishaj, Idriz Ulaj, dr. Bahri Brisku, Hajro Ulqinaku dhe shumë të tjerë. Disa kanë shkruar temat e magjistraturës, disa mbase edhe kanë doktoruar mbi këtë lëmë.

Libra studimorë kanë shkruar: Mr. Ali M. Ahmeti, “Vajtimet dhe gjëmat shqiptare në Plavë dhe

Guci” (Podgoricë, 1986) dhe “Letërsia gojore e Krahinës së Plavës dhe të Gucisë” (Prishtinë,

2004); dr. Pjetër Gjuravçaj, “Malësia në këngën popullore lirike dhe epike”, (botuar në gjuhën

malazeze, Podgoricë, 2001); Gjergj Gjuravçaj “Proza popullore e Malësisë së Mbishkodrës”

(Shkup, 2003); Idriz Ulaj “Këngë popullore nga Gucia” (Prishtinë, 1978); Hasan I. Gjonbalaj “Këngët historike në krahinën e Plavës dhe Gucisë” (1996) etj.

Libri “Malësori këndon” i përgatitur nga Gjergj Hasanaj, botuar në Cetinë më 1971, një

përmledhje mjaft vëllimore e këngëve popullore, vajtimeve dhe gjamëve, paraqet një thesar të

vërtetë, me vlera enciklopedike, të krijimtarisë popullore në Malësinë e Madhe. Në vitet e fundit,

dolën edhe disa botime interesante, sidomos ato të Pater Zef Jankajt “Krijimtari gojore” (2007), Mirash Gojçajt “Thesari i Malësisë” (2006) etj., që gjithsesi e pasurojnë këtë degë të letërsisë.

Në studimin (dhe vjeljen) e krijimtarisë gojore të viseve bregdetare, që është po ashtu mjaft e pasur dhe e larmishme, u dalluan veçanërisht dr. Bahri Brisku, “Deti dhe detarët në letërsinë popullore shqiptare” (2006), pastaj Hajro Ulqinaku, “Thesar popullor” (2004) etj.

Shkrimtarët shqiptarë nga Mali i Zi

Ngjashëm si në Kosovë, librat e parë në gjuhën shqipe në Malin e Zi u botuan pas Luftës së Dytë

Botërore. Madje, disa nga autorët më të dalluar të letërsisë shqipe në Kosovë, u lindën në Malin

e Zi.

Esad Mekuli (1916-1993), i njohur edhe me pseudonimin Sat Nokshiqi, pionieri i letërsisë

shqipe në Kosovë, themelues i revistës më të njohur për letërsi në Kosovë, “Jeta e re”, në faqet e së cilës i botuan punimet e para pothuaj të gjithë shkrimtarët e njohur të Kosovës, është i lindur

në fshatin Nokshiq afër Plavës. E. Mekuli vargjet e para i ka shkruar dhe botuar në periodikun e

kohës në gjuhën serbe, por më pastaj ka shkruar shqip. Librat e tij më të njohur janë: “Për ty”, “Dita e re”, “Avsha ada”, “Vjersha”, “Brigjet”, “Drita që nuk shuhet”. Vargjet e tij janë përkthyer në gjuhët e të gjitha kombeve të ish Jugosllavisë, si dhe në shumë gjuhë të tjera.

Nga e njëjta trevë është edhe kritiku i parë i mirëfilltë i letërsisë në Kosovë, Hasan Mekuli (1929-1996), njeriu që megjithëse nuk botoi për së gjalli ndonjë libër të veçantë autorial, në periodikun e kohës ka publikuar më se 600 njësi bibliografike, kryesisht recensione, vështrime kritike, studime letrare, por edhe poezi dhe përkthime letrare. Pas vdekjes, në vitin 2000, në Prishtinë iu botua libri “Romani shqiptar – Kritika dhe vështrime”.

Duhet përmendur se edhe më heret, mbase qysh në kapërcyellin e shekujve XIX-XX paraqiten

disa poetë malësorë, si p.sh. bashkëluftëtari i Ded’ Gjon Lulit, publicisti dhe mësuesi Palok Traboini (1888-1951), autor i poemës “Lufta e maleve” (shkruar në Prizren më 1911 dhe publikuar vetëm 84 vjet më vonë, falë angazhimit të të birit të tij, gjithashtu poet, madje mjaft produktiv e i talentuar, Kolec Traboinit), pastaj Martin dhe Mirash Ivanaj, që po ashtu në gjysmën e parë të shekullit të kaluar shkruan vargje (në gjuhën serbe, por para disa vitesh janë përkthyer dhe botuar shqip, në Tiranë, e pastaj edhe në Tuz në përkthimin e Pjetër Dreshajt), shkrimtari dhe publicisti Nikollë Ivanaj (“Lulet e pasosme”, Tiranë 1944).

Pas tyre në kohë vjen Nol Berisha (1923-1997), i lindur në Grudë, i cili gjithashtu gati gjithë jetën e kaloi në Ferizaj, Kosovë. Nol Berisha është autor i librave: “Lyra e vjeshtës”, “Thjeshtësi”, “Fije që lidhin kohë” , “Si ka mësuar Frani të lexojë”, “Shtëpiza në blerim”, “Legjenda e vaut” etj.

Personaliteti i njohur i jetës kulturore (dhe politike) në Kosovë, romansieri, tregimtari, kritiku dhe historiani i letërsisë, polemisti dhe publicisti, akademik Rexhep Qosja (1936) është lindur po ashtu në Vuthaj afër Plavës. Vepra e tij më e njohur letrare-artistike, që është përkthyer në disa gjuhë, është romani “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, pas të cilit ka shkruar edhe disa romane “Dashuri dhe shtatë faje” (Tiranë, 2003), “Bijtë e askujt” (Prishtinë, 2010) etj. Qosja është prodhimtar edhe në gjininë e dramës (“Sfinga e gjallë” etj). Ai është autor i studimit kapital historiko-letrar “Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi I,II,III”, i studimit kritiko-historiko-letrar “Prej letërsisë romantike deri te letërsia moderne”, si dhe i dhjetëra librave të tjerë. Rexhep Qosja është një figurë markante e kritikës letrare shqipe në Kosovë dhe e kulturës shqiptare në përgjithësi.

Idriz Ulaj (1942) është një autor tjetër i lindur në Vuthaj, e që tani jeton në Prishtinë. Ai është autor i përmbledhjeve poetike “Prizma” dhe “Edhe një orë dritë”, si dhe i librit me materiale folklorike, të përmendur më lart.

Ali M. Ahmeti (1944-1990) përveç se studioi folklorin shkroi edhe poezi, por librat e tij me

poezi “Kur dritat fiken” (Ulqin 1995) dhe vëllimet “Vargu alfabetik”, “Rritem me vendlindjen”, “Dhe vazhdoj…” (Prishtinë, 2006) u botuan të gjithë pas vdekjes së parakohshme, aksidentale, të autorit.

Ali Llunji (1939) ka botuar dramën “Lugu i Xhemiles”, por shkruan edhe prozë për fëmijë,

monografi etj.

Mehmet Kraja (Krajë, 1952) është ndër penat më të spikatura të publicistikës në Kosovë. Kraja mbi 30 vjet jeton në Kosovë (me një pauzë disavjeçare në vitet ‘90, kur jetoi në Tiranë). Ka shkruar disa romane: “Gjurmë në trotuar”, “Moti i madh”, “Udhëzime për kapërcimin e detit”, “Sëmundja e ëndrrave”, “Net bizantine”, “Edhe të çmendurit fluturojnë”, pastaj librat me tregime “Vdekja pa emër”, “Portat e qiellit”, “Njëzet tregime për kohën e shkuar”, disa drama, një libër me vështrime kritike etj. Kraja për krijimtarinë e vet letrare u shpërblye me disa çmime të rëndësishme, në Kosovë dhe në Shqipëri.

Basri Çapriqi (Ulqin, 1960) paraqet pa dyshim njërin ndër emrat më të njohur të poezisë

bashkëkohore shqipe. Ky autor deri më tani ka botuar tetë libra, pesë përmbledhje poetike: “Ulli

me dy mijë unaza”, “Në fund të verës”, “Ma qet gjuhën”, “Frutat bizare”, “Zbutja e gjarpërit”,

pastaj edhe të natyrës kritike/shkencore, prej të cilëve më i njohuri është studimi “Simboli në

letërsi” (Prishtinë, 2005). Vargjet e tij janë përfshirë në shumë antologji të poezisë bashkëkohore

shqipe, tek ne dhe në gjuhë të huaja. Një libër i tij poetik është përkthyer në gjuhën malazeze dhe është botuar në Podgoricë.

Anton Berishaj (1965) librin e vet të parë, përmbledhjen e poezisë “Lule mëngjesi” e botoi në

Podgoricë (1986), kurse në vitin 2006, në Prishtinë, doli nga shtypi libri i tij i dytë, studimi “Retorika dhe letrarësia – Teksti i Bogdanit”. Para pak kohe (2010) në vitrinat e bibliotekave gjeti vend edhe libri i tij i tretë, studimi “Letërsia per-formative” ku trajton probleme teorike e letrare të letërsisë së vjetër shqipe, për të cilin u nderua me Çmimin për librin më të mirë të vitit në fushën e kritikës dhe studimeve letrare, në Kosovë.

Hasan I. Gjonbalaj (1935-2012) u lind në Vuthaj. Ka botuar shumë vepra: “Përmallime”, “Stina me një krah”, “Në sy një mal” dhe “Dritare e burgut tim” - të gjitha në vargje, si dhe disa vepra të tjera në gjini dhe zhanre të ndryshme.

Shkrimtari Hajro Ulqinaku (1938) shumë vjet jetoi në Prishtinë, kurse në vitet e fundit është pak atje - pak në Ulqin. Ka publikuar rreth 25 libra, më së shumti prozë për fëmijë, që janë botuar në Prishtinë, Tiranë, Shkup dhe Podgoricë. Disa nga librat e tij janë: “Fëmijët e detit”, “Margaritarët e zez”, “Çelsi i artë”, ”Mbrëmje pulëbardhash”, “ Ani, Beni, ani”, “Panorama e detit”, “Ligji i detit”, “Pulëbardhat në antenë”, “ Mos qaj Kestrina”, “Gjiri i shpresës”, “Limani i Qetësisë” etj.…

Ruzhdi Ushaku (Ulqin, 1938), pjesën më të madhe të jetës e ka kaluar jashtë vendlindjes, kryesisht në Prishtinë ku punoi në Universitet, ka shkruar, krahas një numri të madh të veprave nga lëmi i gjuhësisë dhe gjuhësisë historike, edhe ese për letërsinë, kurse këtu po veçojmë librin "Paralele të ligjërimit poetik" (Prishtinë, 1986).

Autorë shqiptarë nga Mali i Zi që jetojnë dhe krijojnë në diasporë

Ndue (Nokë) Sinishtaj (1944), me banim në Lucern të Zvicrës, është autor i disa librave në

poezi: “Mogilat e Kshevës”, “Te vorret e Kshevës”, “Nga sergjeni i harruar”, “Rekuiem për fshatin tim”, “Në vend të epitafit”, “Syri i ngujuar”, “Spirale, “Kupa e thyer e heshtjes”, i romanit “Apokalipsi i Pashkut nga Bjeshkët e Nemuna”, i prozës autobiografike “Rrëfimet e një prifti të rebeluem…” etj.

Mërgimtari Lulash Palushaj (1944), me banim në SHBA, ka botuar dy përmbledhje poetike:

“Rrajë të ndame” dhe “Votra ime”,  librin publicistiko-historik “Malësia dhe fiset e saj” në dy pjesë, prozën me elemente memoareske “Oqeani që përpin” dhe romanin “Malësorja e bjeshkëve tona”.

Jaho Kollari (1961), i lindur në Ulqin por që tani po ashtu jeton në diasporë, ka botuar një libër

me poezi “Shtëpia në mes ullinjve” dhe një me tregime “Terapia”.

Gjithsesi numri i autorëve që u lindën në Malin e Zi, por që jetojnë dhe krijojnë në vende të tjera

është më i madh sesa që është paraqitur këtu, por ata nuk u përfshinë në mungesë të të dhënave të

sakta.

Letërsia shqipe në Malin e Zi

Letërsia shqipe në Malin e Zi tani zhvillohet, kryesisht, në dy qendra (të vogla), në Ulqin dhe

në Tuz - Malësi. Ulqini me rrethinë, si qendër urbane dhe turistike, ka një jetë më të pasur me

ngjarje kulturore dhe më shumë autorë e botime.

Për letërsinë shqipe në Malin e Zi më seriozisht mund të flitet vetëm pas vitit 1978, kur filloi të

botohet revista “Koha”, të cilën, deri në mbylljen e saj, e redaktoi Gjergj Gjokaj. Revista në fjalë ka dalë çdo dy muaj, gjithsej 54 numra në 11 vjet (1978-1989). Ajo ka lozur një rol shumë pozitiv për kulturën e shqiptarëve në Malin e Zi, e sidomos për nxitjen dhe afirmimin e talentëve të rinj në letërsi.

Në kuadër të bibliotekës së kësaj reviste u botuan edhe disa vepra letrare të shkrimtarëve shqiptarë të këtyre anëve. Në “Kohë”, nga numri në numër janë botuar edhe përkthime nga letërsitë e huaja, sidomos nga ajo malazeze.

Gjergj Gjokaj (1926-1997) nuk ka botuar kurrë vargje të vetat në revistën që e redaktoi, mirëpo,

pas vdekjes së tij, miqtë dhe të afërmit i mblodhën vjershat që ai i kishte shkruar dhe i botuan me

titullin “Ma shembët folenë” (Illyricum, Tuz, 2000). Me rastin e 10-vjetorit të vdekjes së tij, Shoqata "Illyricumi" nga Tuzi botoi librin "Gjergj Gjokaj - Një jetë dhuruar Malësisë" (2007).

Pater Vinçenc Malaj (1926-2000), që doktoroi në Universitetin e Romës dhe është autor i studimit “Kuvendi i Arbrit 1703”, ka shkruar gjatë jetës, në fshehtësinë e mureve të dhomës françeskane edhe vargje të ndjeshme, të cilat u përgatitën dhe u botuan nga Misioni françeskan në Tuz me titullin “Papërdhokë e gurë faqokë” (2010), në dhjetëvjetorin e vdekjes së autorit.

Asllan Bisha (1945) i mbetet besnik prozës. Bisha ka botuar disa libra me tregime për të rritur

dhe për fëmijë. Veprat e tij më të njohura janë: “Valët e detit”, “Net peshkimi”, “Nusja e detarit”,

“Dasma e peshqve”, romani “Dashuri te palma” etj.

Ibrahim Berjashi (1948) përveç se merret me gazetari, kohë pas kohe publikon edhe vepra

letrare për fëmijë dhe për të rritur. Deri tani ka botuar librat : “Lule prej guri”, “E tej Malësi e det”, “Veloret e bardha” – poezi për fëmijë, “Lundra e humbur” –tregime dhe novela për fëmijë, “Orët e vetmisë”, “Floçka e liqenit” – tregime, etj. Berjashi është edhe autori i një përzgjedhjeje të poezisë së autorëve shqiptarë nga Mali i Zi, “Dritaren lëre hapur”.

Ndër shkrimtarët nga Malësia dallohet pa dyshim prozatori Fran Camaj (1949), i cili brenda vetëm disa vitesh botoi katër romane, : “Rruga e pamëshirshme”, “Dashuri e dhunuar”, “Mëshira e pamëshirshme” dhe “Dosja e tmerrit”, si dhe librin publicistiko-eseistik “Kohët flasin”. Romanet e F. Camajt u pritën mirë nga lexuesit, por edhe nga kritika. Kjo tetralogji romanore mund të konsiderohet si Saga e Malësisë dhe kronikë e historisë emocionale dhe psikologjike, por edhe e realiteteve politike në Malësinë e Madhe në shekullin XX, realizuar me metodën shkrimore kryesisht realiste.

Liriku Haxhi Shabani (1963) ka tërhequr vëmendjen e lexuesve dhe të kritikës me përmbledhjet poetike: “Të kërkoj”, “Natë e portokalltë” dhe sidomos me “Jam ai që nuk jam” (Ulqin, 2010). Në vitin 2008 ai botoi edhe studimin interesant nga fusha e gjuhësisë “Rrezikimi i

gjuhës shqipe”.

Anton Gjuravçaj shkruan poezi dhe prozë. shtë autor i përmbledhjes “Baladë vertikale” dhe

i librit me tregime “Memento”, që i është botuar edhe në gjuhën malazeze. Në vitin 2009, në Tiranë doli nga radhonjtë romani i tij i parë “Vdekja e valëve”.

Anton Gojçaj (1966) deri tani ka botuar librat: “Poezi”, “Qengj i harruar natën në mal” - tregime, “Passio” – roman, “Tema e heroit nacional në letërsi” – ese, “Fakticiteti në letërsi” – studim, “Shija e librit” – recensione, interpretime, ese, “Ndërmjet kapakëve” – që është një ribotim i zgjeruar i librit me tregime të vitit 2003, si dhe librit me vështrime dhe recensione “Biblioteka e Hirushes”. Në SHBA i është botuar një vëllim poetik në gjuhën angleze. 

Tre vëllime me poezi ka botuar poeti anamalas, Hajredin Kovaçi (1960): “Ecje pa mbarim”, “Fundi është larg” dhe “Vrasja e frikës”.

Pater Pashko Gojçaj (1955) ka botuar dy përmbledhje në gjuhën shqipe: “Sytë e shejtneshës” (2003) dhe “Takimi i kohëve” (2009). Para shumë vitesh, librin eparë poetic e ka botuar në gjuhën kroate me titullin “Zvonici i sjene” (“Kupanjelat dhe hijet”).

Dy libra ka botuar edhe poetja nga Ulqini, Lumnije Hoxha: “Shtegu i vashës” dhe “Shpirt i rrebeluar”.

Enver Mollabeqiri ka botuar disa romane: “Fluturimi i shqiponjave”, Hijet e vdekjes”, “Një

ditë pranvere” (Ulqin, 2006) etj.

Vepra në gjuhën shqipe, nga Ulqini me rrethinë, botuan edhe Naim e Sami Flamuri (një

lloj autobiografie e letrarizuar me titullin “Koha e shegës”, 2008 dhe libri “E përjetshme është

Shqipëria”), pastaj Rrezarta Duraku, Suzana Llolla, Zhaklina Zadrima, Senada Veliqi, Shaban

Osmanaj, Sutki Malohoxhiqi etj.

Ali Gjeçbritaj është një autor që jeton dhe krijon në Krajë, i cili në vitin 2009 ka botuar përmbledhjne e poezisë me titull “Motet”.  Në Krajë, më 2011, u botua edhe një vëllim i përbashkët, "Valët e trazuara", i katër poeteve-nxënëse: Esmeralda Lekperaj, Jasmina Gjençiqi, Medina Cura dhe Teuta Gjeçbritaj.  

Ndërkaq, në territorin e Malësisë së Madhe viteve të fundit po ashtu kemi gjallëri në fushën

e botimeve shqipe. Disa nga autorët e kësaj treve veprat e veta i botuan në Tuz, ngjashëm me autorët nga viset bregdetare që veprat e veta i botuan në Ulqin, e disa prapë në qendrat e tjera shqiptare, qoftë në Prishtinë, qoftë në Shkodër a Tiranë.

Rrok Gjolaj për shembull përmbledhjen “Kulla ime” e botoi në Shkodër, kurse Rrok Berishaj

librin poetik “në mes të ditës” e botoi në Tuz. 

Nikollë Berishaj (1958) vëllimin e tij poetik “Sub rosa dictum”, e botoi në Tuz. Përveç kësaj N. Berishaj është edhe përkthyes i letërsisë nga sllovenishtja dhe gjuha malazeze në shqip dhe anasjelltas. Ka përkthyer në sllovenisht “Prillin e thyer” të I. Kadaresë, në shqip romanin “Asgjë s’është ajo që duket se është” të shkrimtarit malazias B. Brkoviq, ka përkthyer dhe përgatitur për shtyp një antologji të poezisë sllovene (botuar në Tiranë 2008) etj. Ai e hartoi edhe fjalorin e pare dhe të vetëm sllovenisht-shqip, i cili ka përjetuar dy botime, një në Lubjanë dhe tjetrin në Tiranë.

Një përmbledhje me poezi, “Lama e Doklit”, e ka botuar, në Tiranë, politikani poet Ferhat

Dinosha.

Dimitrov Popoviq, i lindur në Shqipëri por që aktualisht jeton në Malin e Zi, përndryshe me

përkatësi etnike jo-shqiptare, ka botuar dy libra në gjuhën shqipe, vëllimin poetik “Përtej shpresës” si dhe përmbledhjen me vështrime mbi disa vepra letrare shqipe në Malin e Zi “Një shtrëngim dore” (Podgoricë, 2008), projekt ky i veçantë në llojin e vet, deri tani, në këto treva.

Tri botime me shumë interes ka nxjerrë Art Clubi i Ulqinit: përmbledhja e disa krijimeve të autorëve pjesëmarrës të Kalimerës poetike që zhvillohet çdo vit në Ulqin, me titullin "Autobiografia" (2008), libri me studime për autorët e ftuar në Kalimerë, me titullin "Orët letrare universitare" (2009) dhe librin me ese të shkrimtarëve dhe vlerësime për piktorët "Fjala e shkrimtarit - Brusha e piktorit" (2010).

Libra të posaçëm me vjersha kanë botuar edhe Gjelosh Junçaj, Atë Kolë Berishaj, Valentina Gorvokaj, Shqipe Dushaj, Liridona Sinishtaj etj. Kurse libra në prozë kanë publikuar edhe Pjetër Gjokaj, Martin Bojaj, Kolë Ujk Gali, Martin Kolë Pjetrushi Dedvukaj etj.

Viteve të fundit është e pranishme dukuria e botimit të librave të ndryshëm, në vargje dhe në

prozë, e disa autorëve me kapacitete krijuese tepër modeste, kështu që ata nuk mund të ishin objekt i këtij vështrimi.

PËRFUNDIM

Letërsia shqipe në Malin e Zi sado që zhvillohet në margjinat e kulturës kombëtare shqiptare dhe

po ashtu edhe të kulturave në shtetin e Malit të Zi, jep fryte, gati si një dukuri subkulturore sui

generis.

Janë botuar dhjetëra përmbledhje të poezisë, libra me tregime, novela, romane, vepra për të

rritur dhe për fëmijë, madje edhe recensione dhe studime letrare, pothuaj të gjitha në gjysmën e

dytë të shekullit XX dhe në decenien e parë të këtij shekulli. Kjo është një letërsi e gjallë, e cila zhvillohet dhe pasurohet me vepra të reja nga dita në ditë. Natyrisht që një shkrim si ky nuk është shterues, por mund të shërbejë si një pikë-orientimi dhe nxitje për studime sistematike më të kompletuara në diakroni dhe analiza më të thella në sinkroni.

Herë pas here autorët nga këto troje botojnë edhe libra me vlera të konsiderueshme letrare.

Prandaj, megjithëse kjo letërsi zhvillohet në cep të hapësirës shqipfolëse, cilësia e saj nuk duhet

të nënvlerësohet. Autorët në fjalë nuk janë vetëm epigonë të autorëve të mëdhenj, as vetëm relikte ekzotike të një kulture (minoritare) në shuarje, por në mesin e tyre ka edhe krijues të cilët njohësit e artit i vlerësojnë për burimësinë dhe kontributin ideor dhe estetik që japin. Përveç R. Qosjes, M. Krajës, B. Çapriqit, A. Berishajt, Hajro Ulqinakut etj., që jetojnë në Kosovë dhe janë të njohur në nivelin mbarëkombëtar, edhe disa autorë me banim të përhershëm në Malin e Zi, si p.sh. I. Berjashi. F. Camaj, H. Shabani, A. Bisha, A. Gjuravçaj etj., janë të rëndësishëm me krijimtarinë e vet.

---

[1] Dionyz  Ďurišin, Šta je svetska književnost, 1997, Sremski Karlovci, Novi Sad, f.

[2]  Ljubiša Rajić, Tekst u vremenu, 2008, Beograd, f. 197.

[3] U lanë jashtë emra të njohur, autorë të shumë librave nga fushat humanitare,  por krijimtaria e tyre nuk bën pjesë as në artin e letërsisë as në shkencën për letërsinë, si p.sh. dr. Atanas Gegaj (histori), dr. Anton K. Berishaj (sociologji), dr. Martin Berishaj (politikologji), Dritan Abazoviqit (politikologji) etj.Po ashtu, nuk i përfshimë  as librat publicistikë të Gjekë Gjonajt, dr. Nail Dragës, dr. Hajrullah Koliqit, dr .Fran Ivezajt etj., për çka nuk jemi krejtësisht të sigurt se kemi vepruar drejt. 

Kjo është një paraqitje e shkurtër, e papërfunduar, e cila do të duhej të përditësohej vazhdimisht.